Đầu tháng 10, giới tài chính chứng kiến bước đi lạ lẫm từ ông Đoàn Văn Hiểu Em. Tổng giám đốc Điện Máy Xanh chính thức ra mắt không gian House of Future. Thay vì mở rộng chuỗi cửa hàng bán lẻ điện máy truyền thống, thương hiệu này quyết định lấn sân sang mảng trí tuệ nhân tạo và robotics. "Chúng tôi mang đến một không gian trải nghiệm để người dùng trực tiếp chạm vào những công nghệ được kỳ vọng sẽ hiện diện phổ biến trong mỗi gia đình trong 5-10 năm tới", ông Hiểu Em phát biểu. Quyết định bán robot không đơn thuần là chiêu bài làm mới thương hiệu. Đây là chỉ dấu cho thấy một luồng dịch chuyển công nghệ mang tính cấu trúc đang tràn vào thị trường nội địa.

Miếng bánh khổng lồ của AI hiện thân

Khái niệm trí tuệ nhân tạo tạo sinh từng gây bão hai năm qua đang tiến hóa nhanh chóng. Năng lực tính toán khổng lồ giờ đây được cấy vào các hình hài vật lý để tương tác với thế giới thực. Phố Wall lập tức đưa ra những con số dự báo đầy tham vọng. Goldman Sachs ước tính thị trường robot hình người sẽ đạt 138 tỷ USD với khoảng 6,5 triệu cỗ máy xuất xưởng vào năm 2035. Morgan Stanley thậm chí đẩy mốc kỳ vọng lên 5.000 tỷ USD vào năm 2050.

Sự bùng nổ của ngành tự động hóa đã phản ánh rõ trên các số liệu thực tế. Báo cáo từ Liên đoàn Robot Quốc tế công bố lượng robot công nghiệp hoạt động trên toàn cầu vừa chạm mốc 5 triệu đơn vị. Con số này tăng gấp đôi chỉ sau 7 năm. Chủ tịch Liên đoàn Robot Quốc tế là bà Jane Heffner nhận định tự động hóa công nghiệp đang tiến triển với tốc độ rất nhanh. Châu Á hiện đóng vai trò cỗ máy kéo đà tăng trưởng của ngành toàn cầu, theo sau là châu Mỹ trong khi châu Âu đang có dấu hiệu chững lại.

Đại diện khu vực châu Á - Thái Bình Dương và Trung Đông của hãng AgiBot là ông Abel Deng chỉ ra nền tảng của sự dịch chuyển này. Ông cho rằng năm 2026 đánh dấu thời điểm hội tụ của ba yếu tố cốt lõi gồm mô hình ngôn ngữ lớn, phần thân robot đáng tin cậy và hệ thống dữ liệu khổng lồ. Công nghệ thế giới đang chuyển từ không gian kỹ thuật số sang môi trường vật lý như một lẽ tất yếu.

Khoảng cách giữa trình diễn và thực chiến

Các nhà máy tại Trung Quốc hiện đã đưa robot hình người vào dây chuyền lắp ráp linh kiện và quản lý kho bãi phức tạp. Tại Việt Nam, những cỗ máy cơ khí này vẫn chủ yếu thu hút sự hiếu kỳ. Ông Lâm Thiện, đại diện phân phối của AgiBot tại Việt Nam thừa nhận thị trường nội địa mới ở giai đoạn sơ khai. Người dùng mua robot chủ yếu để xem chúng trình diễn khả năng đi lại, nhảy múa hay thực hiện các động tác võ thuật.

Tuy nhiên, áp lực chuyển đổi đang đè nặng lên các hệ thống sản xuất thực thụ. Việc ứng dụng robot là mệnh lệnh sinh tử để doanh nghiệp Việt Nam nâng cao năng suất lao động và thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình. Làn sóng dịch chuyển chuỗi cung ứng mang lại lợi thế lớn nhưng cũng đi kèm sức ép cạnh tranh khốc liệt từ các quốc gia trong khu vực ASEAN. Thái Lan đang loay hoay tái cấu trúc vì phụ thuộc vào ngành sản xuất xe hơi truyền thống đang suy thoái.

Lực kéo tự động hóa tại Việt Nam hiện nay chủ yếu đến từ khối doanh nghiệp đầu tư nước ngoài. Các tổ hợp sản xuất điện tử khổng lồ như Samsung hay Foxconn từng giúp lượng robot lắp đặt mới tăng vọt 27%. Những chuỗi nhà máy này chính là môi trường lý tưởng để sản sinh dữ liệu vận hành thực tế. Hệ thống dữ liệu này đóng vai trò như nguồn nhiên liệu sống còn nhằm huấn luyện các mô hình AI công nghiệp thông minh hơn.

Bài toán hạ tầng và rủi ro gia công

Nhân lực phần mềm của Việt Nam đang nắm giữ lợi thế nhờ sự hiện diện của hàng loạt trung tâm nghiên cứu từ Qualcomm, Nvidia hay SAP. Đội ngũ kỹ sư nội địa cho thấy khả năng thích ứng cực nhanh với các thuật toán mới. Nhưng năng lực phần cứng và hạ tầng lại là một điểm nghẽn lớn. Malaysia đang bỏ xa Việt Nam trong cuộc đua xây dựng trung tâm dữ liệu và cung cấp năng lượng xanh. Việc vận hành AI hiện thân đòi hỏi hạ tầng tính toán khổng lồ. Việt Nam vẫn đang loay hoay với bài toán huy động 500 MW điện chuyên dụng để duy trì hoạt động cho các siêu máy tính.

Đáng lo ngại hơn là sự áp đảo của các nhà sản xuất thiết bị từ Trung Quốc. Dữ liệu từ Counterpoint Research cho thấy 5 hãng dẫn đầu thị trường robot hình người đều đến từ quốc gia tỷ dân, thâu tóm tới 86% thị phần. Chỉ riêng AgiBot và Unitree đã nắm giữ lần lượt 43,1% và 31% miếng bánh toàn cầu. Thiếu đi một chiến lược tự chủ công nghệ sắc bén, doanh nghiệp Việt Nam sẽ dễ rơi vào thế bị động, thuần túy đóng vai trò đại lý bán lẻ thiết bị hoặc điểm tập kết tiêu thụ phần cứng ngoại nhập.

Đi tìm lời giải cho năng suất lao động

Đánh giá về sự chênh lệch giữa phần mềm và cơ khí chế tạo, ông Đỗ Tiến Thịnh, Phó giám đốc Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia nhìn nhận vấn đề một cách trực diện. "Cần có một chương trình hành động riêng biệt dành cho AI hiện thân, tách khỏi chiến lược chung về AI vì bản chất của AI vật lý hoàn toàn khác biệt", ông Thịnh nhấn mạnh. Việc mãi bằng lòng với vai trò lắp ráp gia công sẽ khiến ngành công nghệ nội địa mất sức bật. Các doanh nghiệp cần tận dụng nền tảng cơ khí chính xác và thiết kế vi mạch để chen chân vào chuỗi cung ứng robot toàn cầu.

Hình ảnh vị CEO mảng bán lẻ đứng cạnh những chú chó máy mở ra một hướng đi mới lạ cho thị trường tiêu dùng. Tuy nhiên, thước đo thành công của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo không nằm ở việc xây dựng được bao nhiêu không gian trải nghiệm hào nhoáng. Bánh vẽ hàng nghìn tỷ USD chỉ mang lại giá trị thực khi những cánh tay cơ khí chính thức bước vào các xưởng may mặc, nhà máy đóng tàu hay bãi bốc dỡ logistics. Đó mới là câu trả lời đích đáng cho bài toán năng suất lao động của người Việt trong thập kỷ tới.