“Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến” là câu ca dân gian phản ánh vị thế của Phố Hiến trong lịch sử kinh tế, thương mại Đàng Ngoài. Đặc biệt trong thế kỷ XVII và XVIII, đô thị này từng là một trong những trung tâm giao thương lớn, chỉ đứng sau Thăng Long - Kẻ Chợ.

Văn bia chùa Thiên Ứng (năm 1625, đời vua Lê Thần Tông) đã ghi: "Phố Hiến nổi tiếng trong bốn phương là một 'tiểu Tràng An' - tức là một kinh đô thu nhỏ...

Phố Hiến xưa nằm bên tả ngạn sông Hồng, nay thuộc địa bàn tỉnh Hưng Yên. Do phù sa bồi đắp, khu vực này hiện cách sông khoảng 2km. Theo đường thủy, Phố Hiến cách Hà Nội khoảng 55km. Trước đây, thuyền từ Thăng Long xuôi dòng xuống Phố Hiến mất khoảng 2 ngày, trong khi hành trình ngược dòng trở lại Kinh đô mất khoảng 3 ngày.

Vị trí địa lý giúp Phố Hiến giữ vai trò quan trọng trên hệ thống giao thông đường thủy của đồng bằng Bắc Bộ, kết nối các tuyến sông thuộc hệ thống sông Hồng - sông Thái Bình. Từ đây có thể liên lạc với phần lớn địa phương thuộc các trấn Sơn Nam, Hải Dương, An Quảng. 

Phố Hiến vừa là nơi trung chuyển hàng hóa, vừa là cửa ngõ trên các tuyến giao thương đường sông từ vùng biển Bắc Bộ vào sâu trong đất liền và tới Kinh thành Thăng Long thông qua các tuyến sông Đáy, sông Hồng và sông Thái Bình.

Khoảng giữa thế kỷ XVI, kinh tế Đại Việt dưới thời Lê bước vào giai đoạn phát triển mạnh. Nông nghiệp và thủ công nghiệp đạt nhiều thành tựu, sản xuất hàng hóa gia tăng, kéo theo nhu cầu mua bán, trao đổi mở rộng. Với lợi thế về giao thông đường thủy và đường bộ, Phố Hiến từng bước hình thành một đô thị thương nghiệp lớn, tham gia vào mạng lưới buôn bán trong nước và quốc tế.

Phố Hiến không chỉ là nơi tập kết hàng hóa từ nhiều vùng miền mà còn trở thành đầu mối xuất nhập khẩu với nhiều quốc gia. Theo sách Hòa Hán tam tài đồ hội, hàng hóa từ Phố Hiến xuất khẩu sang Nhật Bản gồm lụa vàng, lĩnh, đủi, sa, là, nhung, tơ, bông vải, sa nhân, xạ hương, sơn, quế, nhãn, hoặc hương, lưu huỳnh, thiếc, cau cùng các sản phẩm gốm sứ, đồ sành và đồ sơn.

Các tài liệu được lưu giữ tại Nhật Bản còn cho biết những mặt hàng nhập từ Phố Hiến có gạo, hồ tiêu, đường, vây cá và cá vàng. Hàng hóa từ Phố Hiến cũng được trao đổi với Trung Quốc, các quốc gia Đông Nam Á và nhiều nước phương Tây như Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp. Thuyền bè từ Thăng Long - Kẻ Chợ cùng nhiều trấn, lộ trong nước thường xuyên cập bến Phố Hiến để trao đổi hàng hóa.

Theo Kiến văn tiểu lục của Lê Quý Đôn, có tới 50 địa phương trong nước có quan hệ giao thương thông qua Phố Hiến. Từ năm 1625, thương nhân phương Tây bắt đầu đến đây và thiết lập các thương điếm. Trên sông, thuyền bè thường xuyên qua lại, neo đậu. Trên bờ, phố chợ đông đúc. Các hoạt động sản xuất, buôn bán có sự tham gia của người Việt, người Hoa, người Nhật và người phương Tây.

Đại Nam nhất thống chí mô tả Phố Hiến là nơi người nước ngoài đến buôn bán tụ họp, được gọi là “Vạn lai triều”, đồng thời ghi nhận cảnh “phong vật phồn thịnh, nhà ngói như bát úp”.

Sang thế kỷ XVII, sau khi nhà Minh sụp đổ và nhà Thanh lên thay, nhiều người Hoa không theo triều đại mới di cư sang Đại Việt và chọn Phố Hiến làm nơi sinh sống. Từ làng Hoa Dương, khu cư trú của cộng đồng người Hoa mở rộng sang Hoa Điền và Hoa Cái, hình thành khu vực được gọi là “tam hoa”.

Trong thế kỷ XVII, hàng hóa qua Phố Hiến rất phong phú. Hàng nhập khẩu gồm thuốc bắc, kim chỉ, sa, gấm, nhiễu vóc, lĩnh, nỉ, chỉ thêu, chỉ kim tuyến, vàng quỳ, bạc quỳ, gương soi, giấy hoa tiên, mực nho, bút lông, chè bao, phấn sáp, cao đơn, táo tàu, hồng tàu cùng các loại bát đĩa, ấm chén.

Hàng xuất khẩu chủ yếu là tơ lụa và gạo thóc. Ngoài ra còn có đồ khảm, đồ nan, đồ thờ, đồ gỗ sơn và các mặt hàng thủ công của người Hoa. Các sản vật miền núi được đưa về Phố Hiến để trao đổi gồm thuốc nam, sơn, thảo quả, sa nhân, tiêu hồi, quế chi, gạc hươu, xương hổ và xương khỉ.

Bước sang đầu thế kỷ XVIII, quá trình bồi đắp của sông Hồng khiến Phố Hiến ngày càng xa dòng sông, làm giao thông đường thủy kém thuận lợi. Cùng với đó, chính sách của triều đình đối với người nước ngoài trở nên hạn chế hơn. Đến thời vua Lê Hy Tông, sau vụ việc một người Anh vi phạm luật cấm, triều đình trục xuất người nước ngoài khỏi Phố Hiến.

Trong khi Trung Quốc mở rộng giao thương và Nhật Bản trực tiếp xuất khẩu vàng bạc, tơ lụa, hoạt động buôn bán tại Đàng Ngoài vẫn qua trung gian. Phố Hiến dần được xem chủ yếu là nơi thu thuế, trong khi không có những điều chỉnh để duy trì vai trò trung tâm thương mại. Các thương nhân phương Tây lần lượt rời đi, chỉ còn cộng đồng người Hoa tiếp tục buôn bán.

Năm 1730, sự cố vỡ đê Mạn Trù cùng các cuộc khởi nghĩa của Hoàng Công Chất và Nguyễn Hữu Cầu khiến khu vực Phố Hiến bị tàn phá, làm tiềm lực kinh tế suy giảm. Đến thế kỷ XIX, khi kinh đô chuyển từ Thăng Long vào Phú Xuân, nhiều người Hoa từ Phố Hiến - Kẻ Chợ di dời đến nơi khác. Phố Hiến dần trở nên thưa vắng và mai một.

Sau thời kỳ phồn thịnh, Phố Hiến không còn là thương cảng sầm uất nhưng vẫn lưu giữ hệ thống di sản văn hóa với hơn 100 di tích có giá trị. Các di tích gắn với những câu chuyện lịch sử, tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng cư dân qua nhiều thời kỳ. Hệ thống kiến trúc tại đây có sự kết hợp giữa kiến trúc truyền thống Việt Nam, kiến trúc Trung Hoa và những ảnh hưởng nhất định từ kiến trúc phương Tây.

Trong định hướng bảo tồn và phát huy giá trị di sản Phố Hiến, ngày 11/4/2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có văn bản gửi Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Tư pháp, đề nghị phối hợp nghiên cứu, cho ý kiến đối với các đề xuất, kiến nghị của UBND tỉnh Hưng Yên tại báo cáo số 21 ngày 4/3/2025 gửi Thủ tướng Chính phủ về đề án “Xây dựng và phục dựng Phố Hiến cổ”.

Theo Đồ án quy hoạch phân khu tỷ lệ 1/2.000 xây dựng tái hiện thương cảng Phố Hiến xưa vừa được tỉnh Hưng Yên công bố vào cuối tháng 9 vừa qua, phạm vi quy hoạch có tổng diện tích tự nhiên khoảng 1.708,9ha, thuộc địa phận các phường, xã Phố Hiến, Sơn Nam, Hồng Châu, Tân Hưng. 

Theo định hướng được nêu trong báo cáo của UBND tỉnh Hưng Yên, dự án xây dựng và phục dựng Phố Hiến cổ hướng tới hình thành một điểm đến văn hóa - lịch sử có quy mô quốc gia và quốc tế, phản ánh giai đoạn phát triển của giao thương và giao lưu văn hóa trong lịch sử khu vực, đồng thời gắn với mục tiêu bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa Phố Hiến trong bối cảnh phát triển hiện nay.