Thách thức rào cản kỹ thuật và áp lực tăng trưởng xanh

Ngành thủy sản Việt Nam bước qua năm 2025 với những con số ấn tượng nhưng cũng đối mặt hàng loạt khó khăn mang tính hệ thống, đòi hỏi tư duy quản trị ngày càng sắc bén. Tổng kim ngạch đạt gần 11,3 tỷ USD là kết quả của sự bứt tốc mạnh mẽ, đặc biệt trong Quý IV năm 2025 khi xuất khẩu đạt 3.103,0 triệu USD, tăng 10,3% so với cùng kỳ. Riêng tháng 12 đóng góp 954,5 triệu USD, cho thấy nỗ lực chạy nước rút của doanh nghiệp nhằm phục vụ nhu cầu lễ hội tại châu Á và hoàn tất các đơn hàng sang Hoa Kỳ trước khi các quy định mới có hiệu lực.

Trong cơ cấu sản phẩm, tôm tiếp tục giữ vai trò trụ cột khi mang về 4,6 tỷ USD, tăng 19%, chiếm khoảng 41% tổng kim ngạch toàn ngành. Cá tra đạt 2,1 tỷ USD, tăng 7,5%, qua đó khẳng định vị thế mặt hàng chiến lược và là “đệm đỡ” quan trọng cho xuất khẩu. Tuy nhiên, nhìn sâu vào nội tại, ngành đang phải đối mặt với áp lực lớn từ các rào cản kỹ thuật và yêu cầu tuân thủ ngày càng khắt khe. Điển hình, nhóm hàng cá ngừ sụt giảm 10,8% trong Quý IV do tác động từ quy định MMPA của Hoa Kỳ, thẻ vàng IUU và những khó khăn về nguồn nguyên liệu khai thác.

Bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, nhận định các con số tăng trưởng phản ánh năng lực đa dạng hóa thị trường của doanh nghiệp, song đồng thời cho thấy mức độ cạnh tranh quốc tế ngày càng gay gắt. Theo bà Hằng, doanh nghiệp đang đứng trước bài toán cân bằng giữa mục tiêu lợi nhuận ngắn hạn và yêu cầu xây dựng hệ thống quản trị bền vững trong bối cảnh mới. Những thách thức từ chính sách thuế đối ứng, thuế chống bán phá giá tôm hay các quy định bảo vệ động vật biển có vú đang tác động rõ nét tới nhóm hàng hải sản khai thác.

Thị trường Hoa Kỳ đạt 1,9 tỷ USD nhưng chỉ tăng 4,9%, trong khi Trung Quốc và Hồng Kông vươn lên dẫn đầu với 2,4 tỷ USD, tăng mạnh 28,5%. Sự dịch chuyển này cho thấy tính linh hoạt của doanh nghiệp, song cũng bộc lộ nguy cơ thiếu ổn định nếu không làm chủ được các tiêu chuẩn kỹ thuật tại những thị trường khó tính như EU hay Nhật Bản. Việc duy trì đà tăng trưởng trong thời gian tới phụ thuộc lớn vào khả năng tối ưu chi phí sản xuất và nâng cao sức chống chịu của doanh nghiệp trước những biến động chính sách thương mại quốc tế khó dự báo.

Thành công của các doanh nghiệp trong năm 2025 đến từ việc tận dụng hiệu quả các FTA và sự dịch chuyển thị trường kịp thời sang khối CPTPP với kim ngạch trên 3 tỷ USD. Tuy nhiên, áp lực từ các quy định bảo vệ động vật biển và yêu cầu chứng chỉ xanh đòi hỏi một sự thay đổi toàn diện, từ tư duy sản xuất truyền thống sang quản trị chuỗi giá trị minh bạch. Cộng đồng doanh nghiệp thủy sản đều nhấn mạnh nhu cầu xây dựng chiến lược dài hạn nhằm vượt qua các rào cản kỹ thuật ngày càng siết chặt tại những thị trường tiêu thụ lớn trên thế giới.

Đột phá tư duy kinh tế và cải cách chính sách thuế

Để tháo gỡ các điểm nghẽn và duy trì đà bứt phá, ngành thủy sản đang chuyển dịch mạnh mẽ sang tư duy kinh tế tích hợp đa giá trị, gắn với quản trị hiện đại. Bước sang năm 2026, mục tiêu kim ngạch xuất khẩu được đặt ra ở mức 11,5 tỷ USD với tổng sản lượng trên 10 triệu tấn. Ngành cũng tập trung vào diện tích nuôi trồng hơn 1,3 triệu ha, với sản lượng nuôi trồng đạt 6,25 triệu tấn nhằm bù đắp cho sự sụt giảm của sản lượng khai thác tự nhiên xuống còn 3,75 triệu tấn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Phùng Đức Tiến khẳng định, dù khó khăn ngày càng lớn, ngành vẫn phải đặt mục tiêu đột phá bằng việc tháo gỡ các vướng mắc trong văn bản quy phạm pháp luật và đẩy mạnh chuyển đổi số. Theo Thứ trưởng, đây là giai đoạn then chốt để chuyển từ tăng trưởng đơn giá trị sang tăng trưởng tích hợp, gắn sản xuất với chế biến, logistics và thị trường tiêu thụ. Ngành sẽ quyết tâm gỡ thẻ vàng IUU và xử lý các vướng mắc liên quan đến Đạo luật MMPA của Hoa Kỳ nhằm khơi thông dòng chảy xuất khẩu.

Một điểm nhấn đáng chú ý là việc tháo gỡ điểm nghẽn về thuế thông qua Nghị định số 320/2025/NĐ-CP, đưa hoạt động chế biến thủy sản vào diện ưu đãi miễn thuế thu nhập doanh nghiệp. Bên cạnh đó, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thuế Giá trị gia tăng cùng Nghị định số 359/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ đầu năm 2026 sẽ bãi bỏ các điều kiện hoàn thuế phức tạp. Những thay đổi chính sách này được đánh giá là kịp thời, giúp doanh nghiệp cải thiện dòng tiền và giảm đáng kể chi phí tuân thủ.

Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký VASEP, cho rằng đây là bước ngoặt quan trọng, tạo động lực để các doanh nghiệp lớn như STAPIMEX hay Minh Phú tiếp tục đầu tư mạnh vào chế biến sâu. Theo ông Nam, việc được công nhận ưu đãi thuế giúp doanh nghiệp mạnh dạn thay đổi, thay vì chỉ dừng lại ở công đoạn sơ chế có giá trị thấp. Trong chiến lược quản trị mới, hiệp hội xác định ưu tiên lớn là mở rộng thị trường, thúc đẩy phát triển xanh và bảo đảm minh bạch tuyệt đối trong truy xuất nguồn gốc sản phẩm.

Ông Trần Đình Luân, Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư, nhấn mạnh kết quả năm 2025 là minh chứng rõ nét cho quá trình chuyển dịch sang kinh tế tuần hoàn và hình thành các chuỗi liên kết chặt chẽ. Theo ông Luân, sự vươn lên của những doanh nghiệp như Vĩnh Hoàn dẫn đầu ngành cá tra hay sự xuất hiện của Phát Lợi, An Hải cho thấy tính đúng đắn của định hướng tập trung vào phân khúc sản phẩm giá trị gia tăng. Việc chủ động thích ứng với biến động thị trường sẽ là điểm tựa quan trọng để thủy sản Việt Nam tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.