Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ là một trong những nhà lãnh đạo tiêu biểu của cách mạng Việt Nam. Ông cũng là Tổng Bí thư trẻ tuổi nhất trong lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam khi đảm nhiệm cương vị này ở tuổi chưa đầy 26.

Nhà lãnh đạo kiệt xuất của cách mạng Việt Nam

Theo thông tin trên Báo Nhân Dân, Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ sinh ngày 9/7/1912 trong một gia đình nhà nho nghèo ở vùng quê giàu truyền thống văn hóa, yêu nước và cách mạng Bắc Ninh. Ông sớm giác ngộ, tích cực tham gia phong trào công nhân, học sinh, tri thức, được kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng năm 1929 và trở thành Tổng Bí thư năm 1938, khi mới 26 tuổi.

Năm 1927, Nguyễn Văn Cừ lên Hà Nội học tại Trường Bưởi (nay là THPT chuyên Chu Văn An). Tại đây, ông tiếp cận báo Thanh niên và tác phẩm "Đường Kách mệnh" của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, từ đó sớm giác ngộ lý tưởng cách mạng.

Đầu năm 1928, ông được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Do tham gia hoạt động yêu nước, tháng 5/1928 ông bị đuổi học, trở về quê dạy học và tiếp tục tìm cách liên lạc với tổ chức. Trong giai đoạn này, ông có điều kiện tiếp xúc với nhiều nhà cách mạng, trong đó có đồng chí Ngô Gia Tự - người có ảnh hưởng quan trọng đến con đường hoạt động của ông.

Năm 1929, khi Đông Dương Cộng sản Đảng ra đời, Nguyễn Văn Cừ trở thành một trong những đảng viên đầu tiên, khi mới 17 tuổi. Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập đầu năm 1930, ông tích cực tham gia xây dựng các chi bộ Đảng tại vùng mỏ. Ngày 23/2/1930, tại Mạo Khê, ông tham gia tổ chức thành lập chi bộ Đảng đầu tiên ở khu mỏ Quảng Ninh. Từ đây, hệ thống tổ chức Đảng nhanh chóng được mở rộng tại Uông Bí, Vàng Danh, Cẩm Phả, Cửa Ông, hình thành mạng lưới rộng khắp trong các cơ sở sản xuất trọng yếu.

Trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào, cuối năm 1930, đồng chí Nguyễn Văn Cừ đề xuất thành lập Đặc khu ủy vùng mỏ, được Xứ ủy Bắc Kỳ chấp thuận. Ông được cử làm đại diện của Xứ ủy, trực tiếp chỉ đạo phong trào. Các cuộc bãi công, biểu tình của công nhân diễn ra liên tiếp, có tổ chức, góp phần đưa khu mỏ trở thành địa bàn trọng điểm của phong trào cách mạng cả nước giai đoạn 1930-1931.

Ý chí sắt đá của Tổng Bí thư trẻ tuổi

Ngày 15/2/1931, trên đường công tác, đồng chí Nguyễn Văn Cừ bị thực dân Pháp bắt, sau đó bị kết án lưu đày chung thân và đưa ra Côn Đảo. Trong hơn 5 năm bị giam giữ, ông cùng nhiều cán bộ cách mạng biến nhà tù thành nơi học tập, rèn luyện lý luận và tổ chức. Ông tham gia sinh hoạt chi bộ bí mật, nghiên cứu hệ thống chủ nghĩa Mác - Lênin, chuẩn bị cho giai đoạn hoạt động tiếp theo.

Năm 1936, sau khi được trả tự do nhờ chính sách ân xá của Chính phủ Mặt trận Bình dân Pháp, Nguyễn Văn Cừ nhanh chóng trở lại hoạt động, tham gia khôi phục hệ thống tổ chức Đảng tại Bắc Kỳ. Cùng các đồng chí Trần Quý Kiên, Nguyễn Văn Minh, ông thành lập Ủy ban Sáng kiến, đóng vai trò như Xứ ủy lâm thời. Tháng 3/1937, ông được bầu vào Thường vụ Xứ ủy Bắc Kỳ, đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ quan trọng.

Cuối tháng 8/1937, tại Hội nghị Trung ương họp ở Bà Điểm (Hóc Môn, Gia Định cũ), Nguyễn Văn Cừ được bầu vào Ban Chấp hành Trung ương và Ban Thường vụ. Tháng 3/1938, tại Hội nghị Trung ương lần thứ 5, ông được bầu làm Tổng Bí thư khi chưa đầy 26 tuổi, trở thành một trong hai Tổng Bí thư trẻ nhất trong lịch sử Đảng, cùng với đồng chí Trần Phú.

Trong lĩnh vực lý luận, tác phẩm “Tự chỉ trích” (1939) do ông khởi thảo có ý nghĩa quan trọng trong việc chấn chỉnh nhận thức, đấu tranh với các biểu hiện lệch lạc, củng cố sự thống nhất trong Đảng. Tác phẩm góp phần định hình phương pháp tự phê bình và phê bình, có giá trị lâu dài trong công tác xây dựng Đảng.

Rạng sáng 17/1/1940, ông bị mật thám Pháp bắt tại Sài Gòn. Sau nhiều phiên tòa, ông bị kết án tử hình với cáo buộc liên quan đến phong trào cách mạng.

Theo Tạp chí Cộng sản, rạng sáng ngày 28/8/1941, đồng chí Nguyễn Văn Cừ cùng nhiều cán bộ lãnh đạo cách mạng bị địch xử bắn tại Ngã Ba Giồng, xã Tân Thới Nhất, huyện Hóc Môn, tỉnh Gia Định cũ. Tại pháp trường, đồng chí Nguyễn Văn Cừ đã kiên quyết xé tấm băng đen bịt mắt và hô lớn “Cách mạng Đông Dương thành công muôn năm!”. Khi đó, đồng chí Nguyễn Văn Cừ mới 29 tuổi.

Đồng chí đã hy sinh anh dũng giữa tuổi thanh xuân đầy nhiệt huyết. Cuộc đời hoạt động cách mạng của đồng chí tuy ngắn ngủi nhưng đã để lại một tấm gương cách mạng sáng ngời. 

Khu lưu niệm ghi đậm dấu ấn thân thế sự nghiệp cách mạng

Để tri ân những đóng góp của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ, đồng thời tạo dựng một địa chỉ giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ, tỉnh Bắc Ninh đã đầu tư xây dựng Khu lưu niệm và Nhà trưng bày thân thế, sự nghiệp của đồng chí ngay trên quê hương Phù Khê - nơi ông sinh ra và lớn lên.

Khu lưu niệm được quy hoạch trên diện tích gần 5.000m2, với không gian rộng rãi, hài hòa. Ngay từ phía ngoài, tượng đài Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ được đặt ở vị trí trung tâm, tạo điểm nhấn nổi bật. Tượng đài bằng đồng cao hơn 4m, nặng gần 5 tấn, được khánh thành vào ngày 9/7/2012, nhân kỷ niệm 100 năm ngày sinh của đồng chí. Phía trước là hồ bán nguyệt kè đá xanh, góp phần tạo cảnh quan thoáng đãng, trang nghiêm.

Phía sau tượng đài là khu nhà trưng bày, nơi tái hiện có hệ thống về cuộc đời, quá trình hoạt động cách mạng của một nhà lãnh đạo trẻ tuổi, giàu bản lĩnh chính trị. Tại đây, nhiều tài liệu, hình ảnh, hiện vật quý được lưu giữ, phản ánh đầy đủ các chặng đường từ thời niên thiếu đến khi đảm nhiệm cương vị Tổng Bí thư của đồng chí Nguyễn Văn Cừ.

Một điểm nhấn đáng chú ý trong không gian trưng bày là tác phẩm “Tự chỉ trích” - công trình lý luận tiêu biểu của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ. Văn kiện này được đặt ở vị trí trang trọng, thể hiện giá trị bền vững trong công tác xây dựng Đảng, đặc biệt về nguyên tắc tự phê bình và phê bình.

Bên cạnh khu trưng bày, căn nhà đắp đất đơn sơ - nơi đồng chí sinh ra và lớn lên, được phục dựng với quy mô 5 gian, dài 10m, rộng 4m, sử dụng vật liệu truyền thống như tre ngâm, lá cọ. Không gian này lưu giữ nhiều hiện vật gắn bó với đời sống gia đình như khung cửi, trõng tre, phản gỗ, thùng đựng thóc. Trong đó, 2 hiện vật gốc là chiếc phản gỗ và chiếc hòm cáng được coi là những kỷ vật có giá trị, góp phần tái hiện chân thực điều kiện sinh hoạt thời niên thiếu của đồng chí.

Khu lưu niệm Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ được công nhận là Di tích Quốc gia năm 1988. Nơi đây hiện là địa chỉ tham quan, học tập, tìm hiểu lịch sử, góp phần bồi dưỡng nhận thức chính trị, hun đúc lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ. Đây cũng là một trong những công trình có ý nghĩa trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản lịch sử cách mạng tại địa phương.

Không chỉ tại Bắc Ninh, tên tuổi Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ còn được đặt cho nhiều tuyến đường, trường học và công trình văn hóa trên cả nước. Tại Hà Nội, tuyến đường Nguyễn Văn Cừ nối từ cầu Chương Dương đến khu vực Cầu Chui (Gia Lâm) là một trong những trục giao thông quan trọng. Tại TP. HCM, nhiều tuyến đường mang tên Nguyễn Văn Cừ trải dài qua các khu vực trung tâm; 1 trường THPT tại khu vực Hóc Môn cũng vinh dự mang tên đồng chí.

Bài viết có sử dụng thông tin tham khảo từ các nguồn:

- Đồng chí Nguyễn Văn Cừ: Tổng Bí thư trẻ nhất trong lịch sử của Đảng ta - Báo Quân khu 4

- Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ-Nhà lãnh đạo xuất sắc của Đảng, cách mạng Việt Nam - Cổng thông tin điện tử tỉnh Cao Bằng

- Học tập tinh thần "tự chỉ trích" của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ - Báo Bắc Ninh

- Cận cảnh khu lưu niệm Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ tại Bắc Ninh - Báo VOV

- Tổng Bí thư Nguyễn Văn Cừ - Nhà lãnh đạo kiên trung trưởng thành từ phong trào cách mạng Vùng mỏ - Báo Quảng Ninh