Trong lịch sử tình báo Việt Nam, Thiếu tướng, Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Nguyễn Đình Ngọc (1932-2006) là một trường hợp đặc biệt. Ông vừa là nhà khoa học có trình độ chuyên môn cao, vừa hoạt động tình báo đơn tuyến tại Sài Gòn trong những năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.

Ông để lại dấu ấn là một nhà tình báo có trí tuệ, bản lĩnh và khả năng hoạt động đặc biệt. Dưới vỏ bọc một giáo sư, ông âm thầm thu thập, cung cấp nhiều thông tin quan trọng, góp phần phục vụ công tác chỉ đạo của cách mạng trong những thời điểm then chốt của lịch sử.

Một trí thức tài ba

GS. Nguyễn Đình Ngọc sinh năm 1932, quê ở xã Phượng Dực, huyện Phú Xuyên cũ, Hà Nội. Ông sinh ra và lớn lên tại Hà Nội, từng theo học Trường Trung học Chu Văn An.

Biến cố lớn xảy ra với gia đình ông vào cuối năm 1947. Cha ông là bác sĩ Nguyễn Đình Diệp, khi đó tham gia công tác quân y trong kháng chiến chống Pháp, bị quân Pháp bắt và sát hại trong một trận càn. Cậu bé Nguyễn Đình Ngọc lúc ấy mới 15 tuổi. Trước đó, ông từng làm liên lạc cho Trung đoàn Vĩnh Phúc. Sau khi cha hy sinh, ông tiếp tục học tập và thi đỗ vào Trường Cao đẳng Khoa học Hà Nội.

Năm 1953, khi đang học tập tại Hà Nội, chàng trai Nguyễn Đình Ngọc tìm đường vào vùng tự do để liên lạc với cách mạng. Tại đây, ông được giới thiệu gặp ông Nguyễn Hữu Khiếu, Giám đốc Công an Liên khu 4. Sau một năm được huấn luyện nghiệp vụ, ông chính thức trở thành điệp viên hoạt động đơn tuyến. Đây là hình thức hoạt động mà thân phận người chiến sĩ được giữ bí mật, chỉ người chỉ huy trực tiếp nắm được thông tin và duy trì liên lạc.

Năm 1954, ông vào Sài Gòn theo dòng người di cư. Tại đây, ông tiếp tục học tập, hoàn thành chương trình đại học trước khi nhận chỉ thị ra nước ngoài học tập nâng cao trình độ.

Tháng 11/1955, Nguyễn Đình Ngọc sang Pháp du học. Trong 10 năm học tập tại Paris, ông theo đuổi nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau và đạt 5 văn bằng, gồm 3 bằng kỹ sư về Khí tượng thủy văn, Viễn thông, Đóng tàu và 2 bằng tiến sĩ về Toán học, Khí tượng động lực.

Không chỉ đạt thành tích nổi bật trong học tập, ông còn trở thành giáo sư thỉnh giảng tại một số trường đại học ở Pháp, đồng thời làm việc tại Viện Nghiên cứu khoa học cao cấp (IHES). Tại đây, ông có cơ hội tiếp xúc và làm việc trong môi trường học thuật quốc tế, trong đó có nhà toán học nổi tiếng Alexander Grothendieck, người từng được trao Huy chương Fields năm 1966.

Sau khi về nước, ông được mời làm giáo sư, giảng dạy tại Viện Đại học Sài Gòn.

Trong mắt đồng nghiệp và sinh viên, ông là một giáo sư có phong cách sống khác thường. Ông thường mặc quần áo giản dị, không sử dụng ô tô dù có điều kiện mà chủ yếu đi bộ hoặc đi xe đạp. Ông duy trì thói quen ăn một bữa mỗi ngày, dành phần lớn thời gian cho sách vở và nghiên cứu. Căn nhà nơi ông sinh sống có nhiều ổ khóa ở cửa. Những thói quen tưởng như khác lạ ấy góp phần tạo nên hình ảnh một trí thức kín tiếng, ít giao du.

Một nhà tình báo kiệt xuất

Với trình độ chuyên môn, vị trí công tác và các mối quan hệ được xây dựng trong giới trí thức, chính khách, tướng lĩnh Sài Gòn và các cố vấn Mỹ, GS. Nguyễn Đình Ngọc có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn tin quan trọng. Ông còn học và sử dụng Tử vi như một công cụ để tiếp cận giới thượng lưu Sài Gòn, từ đó thu thập thông tin tình báo. Ông trở thành một trong những nhà Tử vi uy tín nhất Việt Nam thời bấy giờ.

Ông hoạt động dưới bí danh Diệp Sơn, chịu sự chỉ huy trực tiếp của nhà tình báo Nguyễn Phước Tân (tức Hai Tân).

Một trong những chiến công tiêu biểu của ông diễn ra vào đầu năm 1970. Qua việc nắm bắt tình hình và khai thác các mối quan hệ, ông phát hiện nguy cơ xảy ra một cuộc hành quân quy mô lớn nhằm vào căn cứ của cách mạng ở khu vực phía Bắc Sài Gòn.

Thông tin được chuyển về cấp chỉ huy trước 72 giờ, giúp Trung ương Cục miền Nam kịp thời sơ tán lực lượng, tránh tổn thất lớn. Theo tư liệu của Báo Quân đội nhân dân, chiến công này giúp ông được trao Huân chương Chiến công hạng Nhì.

Cũng trong năm 1970, nhà tình báo Nguyễn Đình Ngọc cung cấp thông tin về cuộc đảo chính do Lon Nol và Sirik Matak tiến hành, lật đổ Quốc trưởng Norodom Sihanouk tại Campuchia. Ông đồng thời cảnh báo nguy cơ chính quyền mới thân Mỹ sẽ không tiếp tục để cơ quan đầu não của Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam hoạt động trên lãnh thổ Campuchia. Những tin tức này giúp cấp chỉ huy có thêm cơ sở đánh giá tình hình, chuẩn bị phương án ứng phó trước những thay đổi về chính trị và quân sự trong khu vực.

Trong giai đoạn cuối chiến tranh, CIA và mật vụ Sài Gòn bắt đầu nghi ngờ và theo dõi ông. Tuy nhiên, trước mắt họ vẫn chỉ là một trí thức suốt ngày giảng dạy, nghiên cứu và giao du với giới trí thức Sài Gòn. Dù bị theo dõi sát sao, ông vẫn giữ vững vai diễn, không để lộ sơ hở.

Đặc biệt, ngày 26/4/1975, khi tình hình chiến sự thay đổi dồn dập, ông nhận được chỉ thị khẩn từ ông Hai Tân: “Trung ương cần biết gấp: Mỹ có quay lại cứu chính quyền Sài Gòn hay không?”. Với nghiệp vụ tinh nhuệ và mạng lưới quan hệ sâu rộng, ông nhanh chóng xác minh và báo cáo chính xác rằng quân đội Mỹ sẽ không trở lại. Thông tin ấy góp phần quan trọng vào quyết định chiến lược tiến công giải phóng Sài Gòn ngày 30/4/1975.

Có nhiều đóng góp quan trọng cho ngành Công an

Sau ngày đất nước thống nhất, GS. Nguyễn Đình Ngọc tiếp tục đóng góp cho ngành Công an trong lĩnh vực khoa học kỹ thuật. Ông tham gia tiếp quản, khai thác các hệ thống máy tính do chính quyền Sài Gòn để lại, phục vụ công tác an ninh.

Từ năm 1989 đến năm 1994, ông lần lượt giữ chức Phó Cục trưởng rồi Cục trưởng Cục V17, đơn vị phụ trách khoa học, viễn thông và tin học của ngành Công an. Trên cương vị này, ông tham gia xây dựng hệ thống thông tin, viễn thông, chỉ đạo các dự án tại Bà Đen, Ba Vì, Tam Đảo và Phú Quốc, đồng thời tư vấn kỹ thuật cho chương trình tin học hóa quản lý xuất nhập cảnh.

Ông còn đảm nhiệm nhiều vị trí trong các tổ chức khoa học, công nghệ và giáo dục, như Phó Trưởng ban Chỉ đạo quốc gia về Công nghệ thông tin, Phó Chủ tịch Hội Tin học Việt Nam và Phó Chủ tịch Hội Vô tuyến - Điện tử Việt Nam.

Năm 1994, ông được phong quân hàm Thiếu tướng Công an nhân dân. Sau khi nghỉ hưu năm 2002, ông tiếp tục nghiên cứu, giảng dạy và đóng góp cho lĩnh vực công nghệ thông tin. Ông qua đời ngày 2/5/2006, hưởng thọ 74 tuổi.