Khoảng trống pháp lý và thách thức về nguồn lực

Sau hơn mười lăm năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm bộc lộ nhiều điểm bất cập trước sự phát triển của thương mại điện tử. Tại phiên họp toàn thể Quốc hội ngày 24/10, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan chỉ rõ mô hình quản lý nhà nước vẫn phân tán, cắt khúc giữa nhiều bộ ngành, dữ liệu phân mảnh từ cơ sở đến địa phương và khoảng trống pháp lý lớn trên không gian mạng.

Thực tế hiện nay cho thấy, không ít sản phẩm chỉ bổ sung lượng nhỏ vitamin nhưng được thổi phồng công dụng vượt xa giá trị thực tế. Sự tham gia của người nổi tiếng vào hoạt động quảng bá gây ra nhiều tranh cãi lớn trong dư luận, điển hình như việc diễn viên Vân Hugo bị phạt bảy mươi triệu đồng do quảng cáo sữa sai quy định, hay những ồn ào kéo dài xoay quanh các phiên phát trực tiếp bán hàng của Hằng Du Mục và Quang Linh Vlogs.

Thẩm tra dự án luật, Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học Công nghệ và Môi trường Nguyễn Thanh Hải cảnh báo rủi ro khi triển khai cơ chế quản lý mới. Cơ quan này nhấn mạnh nhiều quy định mới được đề xuất nhưng điều kiện bảo đảm thực thi chưa được đánh giá đầy đủ, nhất là yếu tố nhân lực địa phương, năng lực thử nghiệm, hậu kiểm và các trang thiết bị. Nếu siết chặt quản lý trong khi nguồn lực cơ sở chưa đáp ứng, nguy cơ ách tắc quá trình triển khai rất lớn.

Bên cạnh đó, việc áp dụng đồng loạt yêu cầu gia hạn giấy đăng ký bản công bố sản phẩm sau năm năm không căn cứ mức độ rủi ro có thể làm tăng mạnh số lượng hồ sơ, đẩy chi phí doanh nghiệp lên cao. Việc xác định Bộ Y tế là cơ quan đầu mối nhưng vẫn giao nhiệm vụ cho các bộ ngành khác đòi hỏi phải hoàn thiện mô hình quản lý theo nguyên tắc một đầu mối gắn với trách nhiệm tới cùng, tránh đùn đẩy.

Số hóa quản lý và minh bạch chuẩn quốc tế

Để giải quyết triệt để những tồn tại trên, dự thảo hướng tới thay đổi căn bản phương thức quản lý, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm dựa trên phân tích nguy cơ. Trọng tâm của sự thay đổi nằm ở việc thiết lập hai cơ chế quản lý rõ rệt đối với mặt hàng thực phẩm bổ sung. Những sản phẩm thông thường chưa có nghiên cứu bài bản sẽ chỉ được công bố tiêu chuẩn sản phẩm, chịu sự hậu kiểm và tuyệt đối không đưa ra khuyến cáo nào.

Đối với nhóm sản phẩm có công bố khuyến cáo sức khỏe, doanh nghiệp bắt buộc phải đăng ký bản công bố sản phẩm. Hồ sơ xét duyệt yêu cầu khắt khe bằng chứng khoa học, nghiên cứu lâm sàng về công dụng, tài liệu kỹ thuật chứng minh tiêu chuẩn chất lượng và độ ổn định sản phẩm để làm căn cứ đánh giá hạn sử dụng theo nguyên tắc của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế. Tiến sĩ Chu Quốc Thịnh nhận định rằng:

"Việc đưa một số nhóm thực phẩm bổ sung vào diện tiền kiểm sẽ góp phần khắc phục tình trạng trên, bảo đảm môi trường cạnh tranh công bằng giữa các doanh nghiệp và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người tiêu dùng."

Tại buổi làm việc với Phái đoàn Liên minh châu Âu và đại sứ quán mười hai nước chiều ngày sáu tháng mười một, đại diện các cơ quan ngoại giao đã đánh giá cao và đồng thuận với lộ trình kiểm soát của nước ta. Sự tiệm cận của pháp luật trong nước với các chuẩn mực thương mại toàn cầu sẽ tạo ra tấm khiên bảo vệ các doanh nghiệp mạnh tay đầu tư nghiên cứu bài bản trước sức ép cạnh tranh bẩn từ hàng nhái, giả.

Cùng với việc siết chặt tiêu chuẩn, dự thảo yêu cầu nhãn bao bì bắt buộc in số giấy đăng ký bản công bố sản phẩm. Người tiêu dùng sẽ trực tiếp tham gia giám sát thị trường thông qua tra cứu tính pháp lý trên hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia. Các thủ tục gia hạn số lưu hành sau năm năm sẽ được số hóa hoàn toàn, cho phép doanh nghiệp khai báo thông tin lưu hành mà không cần chờ đợi xét duyệt, tránh ách tắc cục bộ.