Thu hẹp khoảng cách thương mại số từ những mô hình điểm

Thực tế cho thấy thương mại điện tử (TMĐT) Việt Nam đang duy trì tốc độ tăng trưởng ấn tượng. Năm 2025, quy mô thị trường đạt khoảng 31 tỷ USD, tăng 25,5% so với năm trước và chiếm khoảng 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa cũng như doanh thu dịch vụ tiêu dùng. Dù vậy, sự phát triển giữa các vùng miền vẫn tồn tại độ vênh rất lớn. Tỷ lệ quy mô TMĐT giữa Hà Nội, TP Hồ Chí Minh và các địa phương còn lại vẫn ở mức 70 - 30. Theo Chỉ số TMĐT Việt Nam năm 2026 do Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam công bố, TP Hồ Chí Minh đạt 91,1 điểm, Hà Nội đạt 87,5 điểm, trong khi ba địa phương xếp tiếp theo chỉ đạt từ 17,9 đến 22,3 điểm.

Khoảng cách này đặt ra yêu cầu bức thiết phải mở rộng không gian số về khu vực nông thôn – nơi trực tiếp sản xuất nông sản, thực phẩm, sản phẩm OCOP và đặc sản vùng miền. Nhằm thúc đẩy mục tiêu này từ gốc, chiều 11/11 tại Hà Nội, Bộ Công Thương đã tổ chức Hội nghị Xã thương mại điện tử toàn quốc lần thứ nhất năm 2026 với chủ đề “Công Thương đưa thương mại điện tử về xã, bệ phóng tăng trưởng hai con số”, kết nối trực tuyến với Sở Công Thương và chính quyền xã, phường tại 34 tỉnh, thành phố.

Phát biểu tại hội nghị, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn nhấn mạnh việc đưa TMĐT về xã gắn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số và phát triển kinh tế số giai đoạn 2026 - 2030. Theo Kế hoạch tổng thể phát triển TMĐT quốc gia, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa kinh doanh trên nền tảng số, 60% số xã và đơn vị hành chính tương đương có thương nhân bán hàng hoặc cung ứng dịch vụ trực tuyến, đào tạo kỹ năng số cho một triệu lượt người và tổ chức. Đồng thời, các địa phương ngoài Hà Nội và TP Hồ Chí Minh kỳ vọng sẽ đóng góp 50% giá trị giao dịch TMĐT bán lẻ tới người tiêu dùng cả nước.

Để hiện thực hóa định hướng này, Cục Thương mại điện tử đã chia sẻ dữ liệu tới 34 tỉnh, thành phố; kết nối gần 20 Sở Công Thương với doanh nghiệp công nghệ, đơn vị dịch vụ và tổ chức tài chính; đồng thời triển khai hơn 40 chương trình tập huấn cho gần 1.000 nhà bán hàng thực hành trên nền tảng số.

Những chuyển biến tích cực bước đầu đã được ghi nhận rõ nét tại các mô hình điểm. Tại Đồng Tháp, chuỗi liên kết vùng qua TMĐT giúp tiêu thụ khoảng 1.000 sản phẩm OCOP, thu hút gần 5 triệu lượt tiếp cận trong ba ngày; riêng mặt hàng dứa bán được hơn 3,5 tấn chỉ trong 90 phút lên sóng.

Trong khi đó, báo cáo từ TikTok Shop tính đến ngày 31/10/2026 cho thấy mô hình “Xã, phường thương mại điện tử” đã tạo ra lực đẩy thực tế tại nhiều địa phương. Xã Phượng Dực (Hà Nội) đào tạo được 80 nhà bán hàng, trong đó 42 người có khả năng kinh doanh độc lập với tổng cộng 73.070 đơn hàng. Tại xã Bình Lư (Lai Châu), 20 nhà bán hàng được đào tạo đã có 8 người đạt doanh thu ổn định và kinh doanh độc lập, tạo ra 9.324 đơn hàng. Trước đó, khoảng 100 tấn miến dong tại Bình Lư cũng được tiêu thụ trong 4 tháng và nhóm của bà Vũ Bích Hồng – chủ kênh Cô Ba Hồng – đã hỗ trợ bán gần 600 tấn khoai sâm Sìn Hồ qua sàn trực tuyến trong hơn một năm.

Nổi bật nhất là mô hình "Xã Thương mại điện tử - Chợ Lách Vươn Mình" tại tỉnh Vĩnh Long với 66 nhà bán hàng được đào tạo, trong đó 50 người đã kinh doanh độc lập và phát sinh tới 81.521 đơn hàng tính đến cuối tháng 10/2026. Chia sẻ cụ thể về giai đoạn thử nghiệm cao điểm từ ngày 17/8 đến 19/10/2026, ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Công Thương tỉnh Vĩnh Long, cho biết mô hình đã thu hút 66 nhà bán hàng (vượt chỉ tiêu 60 chủ thể), đưa 1.340 sản phẩm lên môi trường số (gấp 67 lần mục tiêu ban đầu) và tổ chức 4 lớp tập huấn chuyên sâu. Cộng đồng nhà bán hàng tại đây đã đăng tải hơn 5.445 video, bài viết, thu hút 184.500 lượt tương tác, 2,6 triệu lượt xem, qua đó tạo ra hơn 50.000 đơn hàng và tiêu thụ gần 77.000 sản phẩm trên TikTok Shop. Đáng chú ý, phiên livestream kéo dài 3 giờ ngày 21/10 với sự góp mặt của 20 nhà bán hàng, 3 nhà sáng tạo nội dung và Bưu điện tỉnh Vĩnh Long đã chốt được 2.330 đơn hàng, tiếp cận 4,1 triệu lượt xem.

Nút thắt từ khâu bảo quản, giao nhận đến kỹ năng vận hành tại cơ sở

Đằng sau những phiên livestream bùng nổ đơn hàng là hàng loạt thách thức về chuỗi cung ứng và năng lực vận hành khiến nông sản vùng cao khó cạnh tranh sòng phẳng về giá lẫn chất lượng trên sàn trực tuyến.

Theo ông Nguyễn Bá Kiện, Phó chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Bình Lư, dù đã có những nhà bán hàng đạt doanh thu ổn định nhưng địa phương rất khó duy trì nguồn hàng đủ lớn để người bán và các nhà sáng tạo nội dung lên sóng thường xuyên. Hơn nữa, khi đơn hàng dồn dập đổ về sau mỗi phiên phát trực tiếp, áp lực lập tức đè nặng lên khâu đóng gói, bảo quản và vận chuyển. Thực tế đã có trường hợp một nhà sáng tạo nội dung giới thiệu sản phẩm mận trên sóng, nhưng đơn hàng mất tới một tuần mới giao đến tay người mua; khi nhận hàng, quả đã thối và lên men khiến khách hàng bức xúc phản ánh trực tiếp với người giới thiệu. Bà Vũ Bích Hồng cũng xác nhận một đơn hàng đi từ Lai Châu vào TP Hồ Chí Minh có thể mất cả tuần lễ, đặt người bán nông sản tươi vào rủi ro hư hỏng hàng hóa rất cao.

Bên cạnh yếu tố thời gian, bài toán chi phí và kỹ năng số cũng là rào cản lớn. Cước vận chuyển từ vùng cao cộng với phí sàn khiến sản phẩm địa phương giảm sức cạnh tranh về giá, trong khi các hộ mới tham gia vẫn lúng túng lúc quản lý giỏ hàng và xử lý đơn.

"Bán hàng là một chuyện, vận hành cũng hết sức khó khăn", ông Kiện nói.

Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại xã Mường Ảng (Điện Biên) – nơi có hơn 2.100 ha cà phê (khoảng 1.800 ha đã cho thu hoạch), 18 sản phẩm OCOP được công nhận và 10 hồ sơ sản phẩm khác đang hoàn thiện. Người dân tại đây vẫn chủ yếu bán cà phê tươi và chưa có kênh tiêu thụ trực tuyến ổn định. Bà Hà Thị Thanh Tâm, Chủ tịch UBND xã Mường Ảng, cho biết một số hộ dân dù đã xem video hướng dẫn nhưng vẫn không biết cách đăng sản phẩm, quản lý đơn và vận hành gian hàng. Các khoản phí trên sàn, đặc biệt là chi phí quảng cáo, cũng khiến bà con e ngại mở bán.

Nhìn nhận ở quy mô toàn quốc, hoạt động TMĐT tại cấp cơ sở vẫn còn khoảng cách lớn giữa phong trào và hiệu quả thực chất. Ông Nguyễn Văn Minh, Tổng Biên tập Báo Công Thương, dẫn chứng kết quả rà soát thông tin công khai của 3.321 xã, phường, đặc khu trên cả nước (chốt dữ liệu ngày 4/11/2026) cho thấy: trong số 2.497 đơn vị có đủ dữ liệu, chỉ 178 xã nêu được kết quả triển khai TMĐT và vỏn vẹn 18 xã công bố được số liệu cụ thể về đơn hàng, doanh thu hoặc số hộ bán hàng. По мнению ông Minh, để TMĐT tại xã, phường thành công rất cần sự vào cuộc sát sao của người đứng đầu cấp ủy tại địa phương.

Hướng tới hệ sinh thái tự vận hành và phát triển bền vững

Một phiên livestream triệu lượt xem không đồng nghĩa với hàng triệu đơn hàng thành công, và việc mở hàng loạt gian hàng cũng không bảo đảm người dân có thể duy trì sinh kế lâu dài nếu thiếu nền tảng vận hành. Từ thực tiễn tại Vĩnh Long, ông Trần Quốc Tuấn đúc kết 4 bài học kinh nghiệm: phát triển TMĐT phải bắt đầu từ chủ thể và sản phẩm cụ thể; nhìn nhận đây là một chuỗi vận hành hoàn chỉnh từ quảng bá, bán hàng, thanh toán đến giao nhận và chăm sóc khách hàng; thiết lập cơ chế phối hợp rõ ràng giữa chính quyền, nền tảng, hiệp hội và doanh nghiệp; đồng thời chính sách hỗ trợ chỉ nên đóng vai trò động viên bước đầu, tránh tạo sự ỷ lại kéo dài.

Ông Tuấn phân tích, một video thu hút hay một phiên livestream thành công sẽ khó bền vững nếu sản phẩm thiếu thông tin hoặc khâu đóng gói, đổi trả, hậu mãi không đáp ứng yêu cầu. Do đó, Sở Công Thương Vĩnh Long sẽ tiếp tục chọn lọc các xã có sản phẩm, chủ thể và quyết tâm phù hợp để triển khai, tuyệt đối tránh làm dàn trải hay chạy theo chỉ tiêu hình thức.

"Mục tiêu không phải đưa thật nhiều sản phẩm lên sàn bằng mọi giá, mà là giúp người dân tự vận hành công cụ, nền tảng thương mại điện tử để tìm kiếm thị trường, tổ chức kinh doanh và phát triển bền vững", ông Tuấn nhấn mạnh.

Để nhân rộng mô hình trong giai đoạn 2026 - 2030, đại diện Sở Công Thương Vĩnh Long kiến nghị Bộ Công Thương xây dựng bộ công cụ "Xã Thương mại điện tử" thống nhất toàn quốc (bao gồm bộ chỉ số đánh giá, quy trình triển khai, tài liệu đào tạo và phương pháp kiểm chứng). Các nền tảng số cần thiết kế gói hỗ trợ theo lộ trình "khởi động - tăng tốc - tự vận hành", tập trung vào xác thực gian hàng, chuẩn hóa sản phẩm và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong sáng tạo nội dung, chăm sóc khách hàng. Song song đó, các đơn vị bưu chính, logistics cần thiết kế giải pháp giao nhận chuyên biệt cho từng ngành hàng đặc thù như nông sản tươi, cây giống, hoa kiểng và hàng dễ vỡ nhằm giảm tỷ lệ hư hao và tối ưu chi phí.

Ở góc độ quản lý thị trường, ông Nguyễn Đức Lê – đại diện Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước – khuyến nghị các xã nên lựa chọn sản phẩm có nguồn cung ổn định, minh bạch nguồn gốc xuất xứ và tuân thủ quy định pháp luật trước khi đưa lên sàn. Tại những khu vực các hộ sản xuất ở cách xa nhau, địa phương có thể bố trí điểm tập kết chung để đơn vị vận chuyển thuận tiện gom hàng.

"Đặc biệt, với nông sản, cần bảo đảm các yêu cầu về bao bì, nhãn hàng hóa, bảo quản và vận chuyển để duy trì chất lượng từ khâu sản xuất đến tay người tiêu dùng", ông nói.

Ông Lê cũng lưu ý công tác đào tạo phải đo lường bằng kết quả thực chất: nếu đào tạo 10 người thì ít nhất phải có 5 - 6 người tự vận hành được gian hàng. Các địa phương nên thành lập tổ hỗ trợ cộng đồng gồm những người có kinh nghiệm để cầm tay chỉ việc, tháo gỡ vướng mắc trực tiếp cho hộ kinh doanh mới, phát triển từng bước dựa trên giao dịch thực tế và uy tín thay vì mở rộng ồ ạt khi chưa đủ điều kiện về nguồn hàng và logistics. Về phía nền tảng, ông Nguyễn Lâm Thanh, Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ TikTok Việt Nam, cho biết đơn vị đã dùng một phần phí sàn cho các chương trình quảng bá, giảm giá hỗ trợ người mua, đồng thời triển khai chương trình đào tạo và hỗ trợ phí sàn, hoa hồng cho người bán tại các xã, phường.

Định hướng chuỗi liên kết trọn gói từ sản xuất, thanh toán đến giao nhận và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn khẳng định phát triển TMĐT cấp xã không thể chỉ dừng ở việc đưa hàng lên sàn hay tổ chức vài buổi livestream. Hiệu quả của mô hình phải được đo lường bằng số lượng nhà bán hàng duy trì hoạt động, có doanh thu thực tế sau khi chương trình hỗ trợ kết thúc và giá trị kinh tế tạo ra cho địa phương. Thứ trưởng đề nghị các Sở Công Thương đưa TMĐT vào kế hoạch tăng trưởng với chỉ tiêu theo dõi cụ thể đến từng xã; chính quyền cơ sở cần bố trí đầu mối phụ trách, nắm chắc số liệu ban đầu và chọn lọc sản phẩm lợi thế để tập trung hỗ trợ; đồng thời các sàn TMĐT và doanh nghiệp bưu chính cần minh bạch chi phí, phối hợp giảm cước giao hàng để trợ lực cho nông sản vùng sâu, vùng xa vươn ra thị trường lớn.