Mưa sao băng Eta Aquarids - một trong những hiện tượng thiên văn đáng chú ý trong năm, dự kiến đạt cực đại vào rạng sáng 6/5 và có thể quan sát tại Việt Nam nếu điều kiện thời tiết thuận lợi.

Theo Hội Thiên văn và Vũ trụ học Việt Nam (VACA), thời gian quan sát lý tưởng kéo dài từ sau 2h sáng đến trước khi trời sáng. Ngoài khung giờ cực đại, các đêm liền kề vẫn có khả năng xuất hiện nhiều sao băng nếu bầu trời đủ trong và ít bị ảnh hưởng bởi ánh sáng.

Tuy nhiên, năm nay việc quan sát gặp không ít trở ngại. Thời điểm cực đại trùng với giai đoạn trăng khuyết, ánh trăng có thể làm giảm khả năng nhìn thấy các sao băng mờ. Đồng thời, dự báo trong những ngày tới, nhiều khu vực tại Việt Nam có thể xuất hiện mây mù hoặc mưa. Phần lớn người quan sát chỉ có thể ghi nhận hiện tượng tại những nơi có thời tiết lý tưởng, ít mây và hạn chế ô nhiễm ánh sáng.

Nguồn gốc từ sao chổi Halley

Eta Aquarids bắt nguồn từ sao chổi Halley. Theo giải thích của NASA, khi sao chổi này tiến vào khu vực bên trong Hệ Mặt Trời, hạt nhân của nó giải phóng các mảnh băng và đá vào không gian. Khi Trái Đất đi qua vùng quỹ đạo chứa các mảnh vụn này, chúng va chạm với khí quyển và bốc cháy, tạo thành sao băng.

Sao chổi Halley là thiên thể có chu kỳ khoảng 76 năm quay lại gần Mặt Trời và có thể quan sát từ Trái Đất. Lần gần nhất xuất hiện vào năm 1986, dự kiến quay trở lại vào năm 2061.

Tên gọi của sao chổi được đặt theo nhà thiên văn học người Anh Edmond Halley. Ông đã nghiên cứu các ghi chép về những lần sao chổi xuất hiện vào các năm 1531, 1607 và 1682, từ đó xác định đây là cùng một thiên thể và dự đoán chính xác thời điểm quay lại vào năm 1758.

Mỗi năm, Trái Đất đi qua dải bụi mà sao chổi Halley để lại 2 lần, tạo nên 2 trận mưa sao băng chính: Eta Aquarids vào tháng 5 và Orionids vào tháng 10. Những vệt sáng quan sát được thực chất là các mảnh vật chất đã tách khỏi sao chổi từ hàng trăm đến hàng nghìn năm trước.

Khi đi vào khí quyển với vận tốc lớn, khoảng 66 km/giây, các hạt này tạo ra năng lượng nhiệt cao, làm nóng không khí xung quanh và phát sáng. Một đặc trưng của Eta Aquarids là nhiều sao băng để lại vệt ion hóa kéo dài vài giây sau khi vệt sáng chính biến mất.

Mưa sao băng thường được đặt tên theo chòm sao mà từ góc nhìn trên Trái Đất, các vệt sáng dường như xuất phát từ đó. Với Eta Aquarids, tâm điểm là chòm sao Aquarius (Bảo Bình).

Trong đêm cực đại, khi chòm sao này lên đủ cao trên bầu trời (từ khoảng 2h sáng trở đi) và mắt người quan sát đã thích nghi với bóng tối (khoảng 10-15 phút), mật độ sao băng có thể đạt 20-30 vệt mỗi giờ tại những khu vực có điều kiện quan sát tốt. Dù vậy, các sao băng không chỉ xuất hiện tại khu vực chòm Bảo Bình mà có thể đến từ nhiều hướng khác nhau.

Theo các nguồn quan sát quốc tế, mưa sao băng Eta Aquarids năm nay diễn ra từ ngày 19/4 đến 28/5. Tại khu vực nhiệt đới Nam bán cầu, đây là một trong những trận mưa sao băng có mật độ cao nhất năm. Trong khi đó, tại các khu vực phía bắc xích đạo, tần suất trung bình dao động từ 10-30 sao băng mỗi giờ trước bình minh.

Hiệp hội Thiên thạch Mỹ (AMS) cho biết, trong điều kiện bầu trời quang đãng, tần suất tối đa có thể đạt khoảng 50 sao băng mỗi giờ. Các vệt sáng này di chuyển với tốc độ khoảng 66 km/giây, tạo nên những đường vệt nhanh và rõ.

Bí kíp “săn” sao băng: Đi đâu, nhìn thế nào, chụp ra sao?

Giới chuyên gia cho rằng việc lựa chọn địa điểm đóng vai trò quan trọng đối với khả năng quan sát. Ô nhiễm ánh sáng tại các đô thị lớn như Hà Nội hay TP. HCM là trở ngại lớn, do đó người quan sát nên di chuyển ra khu vực ngoại ô, miền núi hoặc ven biển để có tầm nhìn thoáng.

Tại miền Bắc, các khu vực như Sa Pa, Mẫu Sơn hoặc Ba Vì có điều kiện thuận lợi hơn. Ở miền Nam, các bãi biển như Vũng Tàu, Phan Thiết hay khu vực cao nguyên Lâm Đồng được đánh giá phù hợp nhờ tầm nhìn rộng về phía Đông.

Về phương pháp quan sát, các chuyên gia lưu ý không nên sử dụng kính thiên văn hoặc ống nhòm. Sao băng di chuyển cực nhanh và xuất hiện ngẫu nhiên. Vì vậy, mắt người chính là "thấu kính" tốt nhất. Người quan sát nên chọn tư thế nằm hoặc ngả lưng, mở rộng góc nhìn để bao quát phần lớn bầu trời. Sau khoảng 10-15 phút thích nghi với bóng tối, khả năng nhận diện các vệt sáng yếu sẽ được cải thiện rõ rệt.

Đối với các nhiếp ảnh gia, mưa sao băng Eta Aquarids là một thử thách nhưng cũng là phần thưởng xứng đáng cho sự kiên trì. Để ghi lại những vệt sáng nghìn năm, kỹ thuật phơi sáng lâu là bắt buộc.

Thiết lập thông số: Sử dụng ống kính góc rộng để bao trọn bầu trời và khẩu độ lớn nhất (f/2.8 hoặc thấp hơn). Đẩy ISO lên cao (từ 1600 đến 3200) nhưng cần lưu ý khả năng khử nhiễu của cảm biến.

Giới chuyên gia cho rằng đừng cố gắng "canh" để nhấn nút chụp khi thấy sao rơi. Hãy dùng dây bấm mềm hoặc chế độ Intervalometer để máy chụp liên tục hàng trăm tấm hình với thời gian phơi sáng khoảng 20 giây mỗi tấm. Việc này không chỉ giúp bạn có cơ hội cao bắt được sao băng mà còn là nguồn dữ liệu quý giá để tạo video Time-lapse sau này.

Trong bối cảnh điều kiện thời tiết còn nhiều biến động, việc chuẩn bị kỹ lưỡng về địa điểm và kỹ thuật sẽ quyết định khả năng quan sát thành công. Rạng sáng 6/5 được xem là thời điểm đáng chú ý để theo dõi một hiện tượng thiên văn có nguồn gốc từ sao chổi Halley trên bầu trời Việt Nam.