Nỗi lo mất mùa của người dân vùng gò đồi

Theo Báo Quảng Trị, từ lâu, cây sim đã thoát khỏi danh phận loài cây dại để trở thành nguồn sinh kế bền vững của người dân các vùng gò đồi. Với ưu thế ít sâu bệnh và không đòi hỏi nhiều công chăm sóc, loài cây này từng được người dân Quảng Trị tại các địa phương như Trường Phú, Kim Ngân, Trường Sơn, Tuyên Hóa, Trung Thuần và Phú Trạch quy hoạch thành những vùng chuyên canh mang lại thu nhập đáng kể. Thế nhưng, năm nay bức tranh kinh tế ấy đang bị đe dọa bởi thời tiết cực đoan.

Tại thôn An Mã thuộc xã Kim Ngân, những triền đồi vốn dĩ nhuộm một màu tím ngắt vào mùa thu hoạch thì nay lại trở nên cằn cỗi. Nắng nóng kéo dài gần như không có mưa đã làm đất đai khô nứt, cây sim suy kiệt sức sống. Thay vì những chùm quả căng mọng, người dân chỉ thấy những bụi sim héo úa với quả nhỏ, khô quắt. Nhiều quả non thậm chí đã rụng khô ngay trên cây trước khi kịp chín.

Chị Phạm Thị Hồng Hiếu, một chủ vườn sim rộng 1,5ha tại thôn An Mã không giấu nổi sự thất vọng. Chị chia sẻ rằng chưa bao giờ vườn sim của gia đình phải chịu đựng thời tiết khắc nghiệt đến thế. Từ đầu mùa đến nay, hiếm có trận mưa lớn nào đổ xuống vùng đất này. Dù sim vẫn ra hoa nhưng tỉ lệ đậu quả lại cực kỳ thấp. Những quả vừa lớn bằng đầu ngón tay đã héo khô, nếu tình trạng này tiếp tục kéo dài thì sản lượng thu hoạch sẽ sụt giảm nghiêm trọng so với mọi năm.

Những năm thời tiết thuận lợi, với diện tích 1,5ha, gia đình chị Hiếu thường thu về khoảng 4 tấn quả mỗi vụ. Với giá thị trường 30 nghìn đồng một kg, nguồn thu nhập đạt gần 120 triệu đồng là khoản tiền quan trọng để trang trải cuộc sống. Thế nhưng năm nay, các đợt nắng nóng lên tới gần 40 độ C đã khiến hoa vừa nở đã khô héo, quả chưa kịp hình thành đã teo lại, khiến nguy cơ mất mùa trở nên hiện hữu hơn bao giờ hết.

Các chuyên gia khí tượng nhận định, hiện tượng El Nino làm nhiệt độ tăng cao và lượng mưa giảm mạnh là nguyên nhân chính dẫn đến hạn hán trên diện rộng. Cây sim dù có sức chống chịu tốt với điều kiện đất cằn nhưng cũng có giới hạn sinh học nhất định. Khi nền nhiệt duy trì ở mức cao trong thời gian dài, độ ẩm đất giảm mạnh, cây suy kiệt và ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình ra hoa, nuôi quả.

Không riêng gì các diện tích sim được chăm sóc bài bản, ngay cả cây sim mọc tự nhiên trên các triền đồi cao không có nguồn nước bổ sung cũng đang đối mặt với tình cảnh tương tự. Chất lượng quả giảm sút rõ rệt, kích thước nhỏ và độ ngọt không đạt tiêu chuẩn. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của bà con mà còn gây ra nhiều khó khăn cho các cơ sở chế biến các sản phẩm từ sim như rượu, siro hay trà thảo mộc đang rất được thị trường ưa chuộng.

Giải pháp thích ứng để phát triển cây sim bền vững

Khi nhu cầu tiêu dùng các sản phẩm có nguồn gốc tự nhiên ngày càng tăng, sự thiếu hụt nguyên liệu đang đặt ra bài toán khó cho người sản xuất. Chị Hoàng Thị Thủy, chủ mô hình An Mã Farm, đã dành gần 2ha đất để trồng sim và thường thu gần 5 tấn quả mỗi vụ. Không chỉ tiêu thụ sản phẩm của gia đình, chị còn thu mua thêm sim từ bà con xung quanh để chế biến rượu và siro sim.

Theo chị Thủy, mọi năm vào thời điểm này, người dân đã mang sim đến bán rất tấp nập nhưng năm nay nguồn cung lại vô cùng khan hiếm. Nhiều hộ dân cho biết sản lượng không đủ để nhập vì quả quá ít và nhỏ, độ ngọt giảm khiến chất lượng nguyên liệu không đảm bảo. Dù nhu cầu thị trường đối với các sản phẩm như rượu sim, siro hay trà sim vẫn rất ổn định, thậm chí ngày càng tăng cao, nhưng việc thiếu hụt nguồn cung đang khiến hoạt động sản xuất của các cơ sở kinh doanh như của chị gặp rất nhiều trở ngại.

Đứng trước nguy cơ nắng hạn kéo dài, nỗi lo của người trồng sim không chỉ dừng lại ở một vụ mùa thất bát mà còn là khả năng tình trạng này tiếp tục tái diễn trong tương lai. Để ứng phó với biến đổi khí hậu, nhiều hộ dân đã bắt đầu tìm cách thay đổi phương thức sản xuất. Thực tế từ nhiều mô hình cho thấy, những diện tích sim được đầu tư chăm sóc bài bản vẫn duy trì được năng suất khá ổn định bất chấp thời tiết bất lợi.

Ông Võ Vĩnh Hải, Bí thư Chi bộ thôn An Mã cho biết, cây sim hiện đang là loại cây trồng chủ lực tại các vành đai rừng, những diện tích đất dốc, hẹp dưới hành lang đường dây tải điện 500kV. Điểm khác biệt lớn nhất giữa sim tự nhiên và sim trồng tập trung nằm ở khả năng chủ động nguồn nước. Những diện tích được tưới bổ sung trong mùa khô vẫn giữ được độ xanh của tán lá và tỉ lệ đậu quả cao hơn đáng kể.

Theo kinh nghiệm của ông Hải, trước đây nhiều người vẫn giữ quan niệm sim là cây rừng nên không cần chăm sóc. Thực tế, nếu muốn đạt năng suất cao thì người trồng vẫn phải đầu tư công sức. Gia đình ông cũng sở hữu hơn 1ha sim và đang tính toán lắp đặt hệ thống tưới để chủ động nguồn nước trong mùa nắng nóng. Khi có đủ nước tưới, cây sẽ phát triển khỏe mạnh hơn, quả to và mọng hơn rất nhiều so với để cây tự sinh trưởng hoàn toàn.

Việc cắt tỉa cành cũng đóng vai trò quan trọng không kém việc tưới nước. Những cành già, cành sâu bệnh hoặc phát triển quá dày cần được loại bỏ thường xuyên để cây tập trung dinh dưỡng nuôi quả. Sau mỗi vụ thu hoạch, việc cắt tỉa còn giúp cây trẻ hóa và duy trì năng suất ổn định trong những năm tiếp theo. Những bài học này đã giúp người dân hiểu rằng, để biến sim thành nguồn sinh kế ổn định, cần chuyển đổi sang tư duy sản xuất chuyên nghiệp và bền vững hơn.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động mạnh, việc phát triển cây sim theo hướng bền vững được xem là giải pháp phù hợp để chuyển đổi những diện tích rừng trồng kém hiệu quả. Dù mùa sim năm nay đầy khó khăn nhưng đây là tiền đề để người dân tìm kiếm các giải pháp thích ứng, hướng tới một tương lai ổn định hơn cho cây sim trên vùng gò đồi, biến loài cây này thành biểu tượng kinh tế xanh thực sự cho địa phương.