Nữ giáo viên đầu tiên trong lịch sử Việt Nam: Tài sắc vẹn toàn, chồng là danh nhân văn hóa được UNESCO vinh danh
Được xem là nữ nhà giáo đầu tiên của Việt Nam, bà Nguyễn Thị Lộ từng đảm nhận trọng trách giáo dưỡng trong cung đình nhà Lê.
Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Nguyễn Thị Lộ là nữ nhà giáo đầu tiên được ghi nhận. Bà nổi tiếng là người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, thông minh, giỏi văn chương, từng được vua Lê Thái Tông phong chức Lễ nghi học sĩ, giao nhiệm vụ dạy dỗ các cung nữ.
Tuy nhiên, cuộc đời bà kết thúc trong thảm án Lệ Chi Viên năm 1442, cùng người bạn đời là Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi.
Từ cô gái làng Hới tài sắc đến nữ quan trong cung đình
Nguyễn Thị Lộ (1400-1442) quê ở làng Hải Triều, còn gọi là làng Hới, một vùng quê nổi tiếng với nghề dệt chiếu. Địa danh này trước đây thuộc huyện Hưng Hà, tỉnh Thái Bình, nay thuộc xã Long Hưng, tỉnh Hưng Yên. Một số tư liệu ghi nhận bà có tên thật là Nguyễn Thị Gấm.
Sinh ra trong một gia đình nhà Nho, bà sớm bộc lộ tư chất thông minh, ham học hỏi. Theo những ghi chép về cuộc đời bà, từ năm 6 tuổi, bà đã được cha dạy chữ, kinh sách và học thêm nghề y, dược. Đến khoảng 13-14 tuổi, bà đã thông hiểu kinh sử, biết làm thơ và có thể bốc thuốc chữa bệnh.
Lớn lên ở vùng quê nổi tiếng với nghề dệt chiếu truyền thống, Nguyễn Thị Lộ không chỉ thành thạo nghề dệt mà còn tự mang sản phẩm đi bán ở nhiều nơi. Khi quân Minh xâm lược, gia đình gặp biến cố, bà phải lên Thăng Long mưu sinh bằng nghề bán chiếu.
Tại đây, bà gặp danh nhân Nguyễn Trãi. Nhiều sử liệu ghi rằng, cơ duyên của hai người bắt đầu từ những câu thơ đối đáp giữa vị danh nhân và cô gái bán chiếu tài sắc. Sau đó, sự đồng điệu về trí tuệ, văn chương đã giúp hai người gắn bó, trở thành bạn đời, cùng nhau trải qua những thăng trầm.
Sau thắng lợi của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, Nguyễn Trãi được trọng dụng và giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình nhà Lê. Trong thời gian này, Nguyễn Thị Lộ cũng được biết đến là người phụ nữ có kiến thức uyên bác, giỏi văn chương, thường xuyên đồng hành và hỗ trợ chồng trong một số công việc.
Nổi tiếng bởi tài năng và kiến thức uyên thâm, bà được vua Lê Thái Tông cho tiến cung, phong chức Lễ nghi học sĩ và giao phụ trách việc giáo dưỡng các cung tần, cung nữ. Bà Nguyễn Thị Lộ được giao công việc truyền dạy lễ nghi, phép tắc và kiến thức cho những người phụ nữ trong cung. Một số tư liệu còn cho biết bà từng đề xuất chấn chỉnh các quy định, phong tục trong cung đình, đồng thời khuyến khích phụ nữ học tập, trau dồi tri thức.
Với vai trò đặc biệt ấy, Nguyễn Thị Lộ được xem là nữ nhà giáo đầu tiên được ghi nhận trong lịch sử Việt Nam. Bà cũng là người phụ nữ hiếm hoi dưới triều Lê sơ được giao trọng trách giáo dưỡng trong cung đình với chức danh Lễ nghi học sĩ.
Bên cạnh khả năng giảng dạy, Nguyễn Thị Lộ còn có năng khiếu sáng tác thơ ca. Dù phần lớn tác phẩm của bà không còn được lưu giữ, một số bài thơ xướng họa với Nguyễn Trãi còn truyền lại cũng phần nào cho thấy vốn hiểu biết và tài văn chương của nữ sĩ này.
Bi kịch thảm án Lệ Chi Viên
Nổi tiếng tài sắc, từng được vua trọng dụng nhưng cuộc đời bà Nguyễn Thị Lộ lại trải qua bi kịch chấn động nhất lịch sử phong kiến Việt Nam. Đó chính là thảm án Lệ Chi Viên, xảy ra vào năm Nhâm Tuất 1442.
Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, tháng 7/1442, vua Lê Thái Tông đi tuần ở miền Đông và có ghé thăm Nguyễn Trãi tại Côn Sơn. Sau đó, trên đường trở về kinh thành, nhà vua dừng chân tại vườn Lệ Chi, huyện Gia Định xưa (nay thuộc TP. Bắc Ninh). Bà Nguyễn Thị Lộ cũng có mặt trong đoàn tùy tùng.
Ngày mùng 4/8 năm Nhâm Tuất, nhà vua đột ngột qua đời tại đây sau một cơn bạo bệnh. Sự việc xảy ra bất ngờ, trong khi Nguyễn Thị Lộ là người ở bên cạnh vua vào đêm cuối cùng, khiến bà bị nghi ngờ có liên quan đến cái chết của nhà vua.
Từ đó, vụ án được đẩy lên thành một biến cố chính trị nghiêm trọng. Vợ chồng Nguyễn Trãi và Nguyễn Thị Lộ bị kết tội giết vua. Ngày 16/8/1442, Nguyễn Trãi cùng vợ bị xử tử, dòng họ Nguyễn Trãi phải chịu án tru di tam tộc.
Đến tháng 7/1464, sau 22 năm, vua Lê Thánh Tông ban chiếu minh oan cho Nguyễn Trãi, khôi phục danh dự cho vị anh hùng dân tộc. Tuy nhiên, việc minh oan cho Nguyễn Thị Lộ không được thể hiện rõ ràng trong chiếu chỉ này. Vì vậy, những tranh luận về vai trò và số phận của bà trong vụ án Lệ Chi Viên vẫn tiếp tục được các nhà nghiên cứu quan tâm.
Được hậu thế tưởng nhớ và tiếp tục nghiên cứu, tôn vinh
Trải qua nhiều thế kỷ, bà Nguyễn Thị Lộ vẫn là nhân vật được thế hệ sau nhắc nhớ và tưởng niệm. Sau khi Nguyễn Trãi được giải oan, người dân địa phương đã lập nơi thờ tự nhằm ghi dấu cuộc đời và những đóng góp của bà.
Ngày 16/8 Âm lịch hằng năm được người dân tổ chức làm ngày giỗ bà. Không chỉ được tưởng niệm tại quê nhà Hải Triều, bà Nguyễn Thị Lộ còn được thờ phụng cùng Nguyễn Trãi ở một số nơi.
Tại khu di tích Lệ Chi Viên, tượng Lễ nghi học sĩ Nguyễn Thị Lộ cũng được dựng để tưởng nhớ người phụ nữ tài hoa có cuộc đời gắn với một trong những vụ án đau thương của lịch sử Việt Nam. Tên bà cũng được đặt cho con đường dài khoảng 2.49km ở TP. Hồ Chí Minh.
Ngoài ra, cuộc đời và thân thế của bà cũng tiếp tục được các nhà nghiên cứu quan tâm. Nhiều cuộc khảo cứu, tọa đàm khoa học đã được tổ chức nhằm bổ sung tư liệu, tìm hiểu về tài năng, sự nghiệp cũng như những vấn đề còn nhiều tranh luận xoay quanh nhân vật này.

