Thầy giáo duy nhất của Việt Nam được suy tôn làm Thánh, đang hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO vinh danh

Đời sống • 20/11/2026 12:22

Được hậu thế suy tôn là bậc thầy của nền giáo dục Việt Nam, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm để lại dấu ấn sâu đậm trong văn học, lịch sử và tư tưởng dân tộc.

bai-thuyet-trinh-anh-ghep-mau-xanh-la-xanh-duong-phong-cach-toi-gian-12_1795151084.jpg
Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ảnh: Internet.

Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm là một trong những danh nhân tiêu biểu, được hậu thế tôn vinh. Ông là nhà thơ lớn, nhà giáo lỗi lạc và bậc sư biểu để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử và văn hóa Việt Nam thế kỷ XVI.

Hơn 40 tuổi mới đi thi, đỗ đầu khoa bảng

Nguyễn Bỉnh Khiêm (1491-1585), tên húy là Nguyễn Văn Đạt, tự Hanh Phủ, hiệu Bạch Vân Am cư sĩ. Ông còn được các môn sinh kính trọng gọi là Tuyết Giang phu tử.

Ông sinh tại làng Trung Am, huyện Vĩnh Lại, phủ Hạ Hồng, trấn Hải Dương, nay thuộc TP. Hải Phòng. Sinh ra trong gia đình có truyền thống Nho học, ông được tạo điều kiện học tập, rèn luyện cả thể chất lẫn trí tuệ.

Ngay từ khi còn nhỏ, ông đã bộc lộ sự thông minh khác thường, ham tìm tòi và luôn tò mò về những điều mới mẻ.

Năm 4 tuổi, Nguyễn Bỉnh Khiêm bắt đầu được dạy sách Kinh và thơ Nôm. Nhiều nghiên cứu về cuộc đời ông cho rằng, sự giáo dưỡng từ gia đình, đặc biệt là bên ngoại, có ảnh hưởng quan trọng đến quá trình hình thành nhân cách và tài năng của ông.

Khi trưởng thành, nghe danh Bảng nhãn Lương Đắc Bằng, một người nổi tiếng trong giới sĩ phu đương thời, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã tìm đến xin làm học trò. Nhờ tư chất sáng dạ và tinh thần ham học, ông nhanh chóng trở thành học trò xuất sắc. Trước khi qua đời, Lương Đắc Bằng còn gửi gắm con trai là Lương Hữu Khánh cho Nguyễn Bỉnh Khiêm nuôi dạy.

Dù có tài năng, Nguyễn Bỉnh Khiêm không vội bước vào con đường khoa cử. Sinh trưởng trong giai đoạn cuối thời Hậu Lê, khi triều đình suy yếu, xã hội nhiều biến động, ông đã bỏ qua 6 khoa thi dưới triều Lê sơ. Sau khi nhà Mạc lên thay năm 1527, tình hình dần ổn định nhưng ông vẫn tiếp tục chờ đợi, không tham gia 2 khoa thi đầu tiên của triều đại mới.

Phải đến năm 1535, dưới thời vua Mạc Thái Tông (Mạc Đăng Doanh), Nguyễn Bỉnh Khiêm mới quyết định dự thi. Ở tuổi ngoài 40, ông xuất sắc đỗ Trạng nguyên, trở thành người đứng đầu khoa thi năm đó.

Sau khi đỗ đạt, Nguyễn Bỉnh Khiêm được triều đình bổ nhiệm vào nhiều chức vụ. Tuy nhiên, năm 1540, vua Mạc Thái Tông đột ngột qua đời, Mạc Hiến Tông lên ngôi khi còn nhỏ tuổi, khiến tình hình triều chính trở nên phức tạp. Trước thực trạng này, ông dâng sớ đề nghị xử lý 18 kẻ lộng thần nhưng không được chấp thuận.

Năm 1542, Nguyễn Bỉnh Khiêm xin cáo quan về quê. Hai năm sau, triều đình nhà Mạc tiếp tục trọng dụng ông, sai người về phong tước Trình Tuyền Hầu, sau đó thăng lên chức Thượng thư Bộ Lại, Thái phó, tước Trình Quốc Công.

nguyenbinhkhiem3_1795150949.jpg
Khu di tích Trạng trình Nguyễn Bỉnh Khiêm tại Hải Phòng. Ảnh: Trọng Tài/Tiền Phong.

Những lời tiên tri nổi tiếng

Am hiểu kinh sử và có tầm nhìn chính trị sâu rộng, Nguyễn Bỉnh Khiêm được nhiều tài liệu và giai thoại nhắc đến như một nhà tiên tri nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam.

Nhiều lời khuyên và dự báo của ông được cho là đã ảnh hưởng đến cục diện chính trị đương thời. Với nhà Mạc, tương truyền ông từng đưa ra lời khuyên triều đình lui về Cao Bằng sau khi mất Thăng Long. Ông cũng được cho là đã dự đoán vương triều này có thể duy trì thêm 3 đời. Thực tế, nhà Mạc sau đó rút lên Cao Bằng và tiếp tục tồn tại qua 3 đời vua.

Đối với họ Trịnh, Nguyễn Bỉnh Khiêm được cho là đã khuyên Trịnh Kiểm: “Giữ chùa thờ Phật được ăn oản”, hàm ý nên tìm người thuộc hoàng tộc nhà Lê để đưa lên ngôi. Làm theo lời khuyên này, họ Trịnh tiếp tục nắm quyền điều hành đất nước dưới danh nghĩa phò Lê.

Với họ Nguyễn, sau khi Nguyễn Kim qua đời, con trưởng là Nguyễn Uông bị Trịnh Kiểm sát hại. Trước tình thế bất lợi, Nguyễn Hoàng, con trai thứ của Nguyễn Kim, đã tìm đến hỏi ý kiến Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ông nhận được câu trả lời nổi tiếng: “Hoành sơn nhất đái, khả dĩ dung thân”, nghĩa là một dải Hoành Sơn có thể làm nơi nương thân. Năm 1568, Nguyễn Hoàng xin vào trấn thủ Thuận Hóa, từ đó từng bước xây dựng thế lực của họ Nguyễn ở phương Nam.

Không chỉ có tầm nhìn về thời cuộc, Nguyễn Bỉnh Khiêm còn thể hiện tư tưởng chiến lược về chủ quyền biển đảo qua bài thơ Cự Ngao Đới Sơn, thuộc tập Bạch Vân am thi tập. Trong tác phẩm có những câu thơ:

“Biển Đông vạn dặm dang tay giữ

Đất Việt muôn năm vững trị bình

Chí những phù nguy xin gắng sức

Cõi bờ xưa cũ tổ tiên mình”.

Những câu thơ được xem như lời nhắn gửi đến hậu thế về trách nhiệm bảo vệ Biển Đông, giữ gìn bờ cõi để đất nước được yên bình, thịnh trị lâu dài.

Trong bài viết Tầm nhìn chiến lược về biển đảo của Trạng Trình từ 500 năm trước, tác giả Nguyễn Đình Minh nhận định, từ cách đây khoảng 500 năm, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã nhìn thấy vai trò quan trọng của biển đảo đối với sự tồn vong và phát triển của quốc gia. Theo tác giả, tư tưởng ấy cho thấy tầm nhìn rộng mở, toàn diện của Trạng Trình trong vấn đề bảo vệ lãnh thổ.

Qua bài thơ Cự Ngao Đới Sơn, Nguyễn Bỉnh Khiêm được đánh giá là một trong những danh nhân sớm thể hiện nhận thức về ý nghĩa chiến lược của Biển Đông và trách nhiệm gìn giữ chủ quyền biển đảo Việt Nam.

Về sự nghiệp dạy học, ông là người đào tạo nhiều nhân tài cho đất nước. Theo cuốn Chu Văn An, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Thiếp - ba bậc thầy của nền giáo dục Việt Nam, trong số những học trò nổi tiếng của ông có Lương Hữu Khánh, Phùng Khắc Khoan, Nguyễn Dữ.

Sau khi cáo quan về quê, ông dựng am Bạch Vân, lập quán Trung Tân, xây cầu Nghinh Phong, Trường Xuân và mở trường dạy học bên sông Tuyết (sông Hàn). Vì thế, học trò kính trọng gọi ông là Tuyết Giang phu tử.

Bên cạnh sự nghiệp giáo dục, Nguyễn Bỉnh Khiêm còn để lại di sản văn chương phong phú bằng chữ Hán và chữ Nôm. Nổi bật là Bạch Vân am thi tập với khoảng 1.000 bài thơ chữ Hán, tập Bạch Vân quốc ngữ thi tập, cùng nhiều văn bia và sấm ký.

Nguyễn Bỉnh Khiêm qua đời năm 1585, để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử giáo dục và văn hóa dân tộc. Công lao đào tạo nhân tài của ông được hậu thế ghi nhận. Ngày nay, nhiều trường học mang tên Trạng Trình để tưởng nhớ và tôn vinh ông.

Nguyễn Bỉnh Khiêm còn được tôn xưng là Thanh Sơn Đạo sĩ, hay Thanh Sơn Chơn Nhơn - một trong 3 vị Thánh được thờ phụng trong Đạo Cao Đài. Hình ảnh của ông cũng xuất hiện trong bức tranh Tam Thánh ký hòa ước, hiện được lưu thờ tại Tòa Thánh Tây Ninh, bên cạnh hai nhân vật Victor Hugo và Tôn Trung Sơn.

Ngày 31/7/2023, UBND TP. Hải Phòng ban hành Quyết định số 2195/QĐ-UBND về việc thành lập Ban vận động UNESCO vinh danh Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, nhân kỷ niệm 450 năm ngày mất của ông (1585-2035).

Đến năm 2025, Bí thư Thành ủy Hải Phòng chỉ đạo khẩn trương kiện toàn Ban vận động, hoàn thiện hồ sơ trình UNESCO xem xét vinh danh danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm. Cùng với đó, Sở Tài chính có nhiệm vụ cân đối kinh phí thực hiện; các sở, ngành và địa phương đẩy mạnh tuyên truyền về thân thế, sự nghiệp và những đóng góp của ông. Thành phố cũng được yêu cầu bố trí vốn đầu tư trung hạn giai đoạn 2026-2030 để tu bổ, tôn tạo Di tích Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.

Ngọc Minh
Tin đáng đọc