NSND Trần Hiếu là một trong những gương mặt tiêu biểu của thanh nhạc Việt Nam, ghi dấu trên sân khấu với nhiều ca khúc đi cùng năm tháng, đồng thời là người thầy của nhiều thế hệ ca sĩ hàng đầu. Ông là anh trai của nhạc sĩ Trần Tiến và là cha của ca sĩ Trần Thu Hà (Hà Trần).

Đằng sau giọng hát trầm ấm, giàu nội lực là một hành trình học tập nổi bật, với thành tích nhiều lần đứng đầu các kỳ thi quan trọng, được báo chí nhắc tới như trường hợp “thủ khoa kép”.

Truyền thống Thủ khoa của gia đình

Sinh năm 1936 tại Hà Nội, quê gốc Quốc Oai (Hà Tây cũ), Trần Hiếu sớm bộc lộ năng khiếu âm nhạc trong môi trường gia đình có truyền thống học tập và yêu nghệ thuật. Cha ông là Trần Văn Kỷ - bạn đồng môn với cố Đại tướng Võ Nguyên Giáp, sau về dạy học ở trường Thăng Long. Cụ là người yêu nhạc, hát hay.

Lên 5 tuổi, NSND Trần Hiếu đã được cha dạy hát. Đến 6 tuổi, ông đã tham gia các đội thiếu nhi như “Sói con”, “Đội nhi đồng cứu quốc” và đến khoảng 11 tuổi bắt đầu đi hát. Đây là khởi đầu sớm so với nhiều nghệ sĩ cùng thời.

Trong bối cảnh đất nước còn nhiều khó khăn, con đường theo đuổi nghệ thuật chuyên nghiệp đặt ra không ít thách thức. Với năng lực và sự bền bỉ, ông thi đỗ vào Trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam) với vị trí Thủ khoa. Đáng chú ý, không chỉ thi đỗ một trường, Trần Hiếu còn từng đỗ Thủ khoa Trường Mỏ - Địa chất. Điều này cho thấy nền tảng học vấn vững chắc và tư duy toàn diện của người nghệ sĩ sau này. Trần Hiếu được cử đi học tại Nhạc viện Sofia (Bulgaria) trong 3 năm và tiếp tục khẳng định năng lực khi đỗ Thủ khoa tại môi trường đào tạo quốc tế.

Theo chia sẻ của nghệ sĩ Trần Hiếu ghi trên báo Công an nhân dân, ông cho biết: “Nhà tôi còn có một truyền thống nữa ngoài ca hát là thuyền thống 'Thủ khoa'. Bố tôi khi thi vào Trường Sư phạm Đông Dương đậu Thủ khoa. Tôi thi vào Trường Âm nhạc Việt Nam và Trường Mỏ (nay là Đại học Mỏ - Địa chất) đều là Thủ khoa. Sau này khi thi vào Nhạc viện Sofia (Bulgaria) tôi cũng đậu Thủ khoa.

Con gái tôi Trần Thu Hà bảo tôi: ‘Bố ngày xưa học giỏi thế, con cũng sẽ học giỏi như bố’. Hà đậu Thủ khoa khi thi vào trường cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội; con trai tôi cũng đậu Thủ khoa vào trường này. 2 con tôi đều học và trưởng thành từ mái trường này”.

Sau khi tốt nghiệp năm 1954, NSND Trần Hiếu công tác tại Nhà hát Ca múa nhạc Trung ương với vai trò ca sĩ đơn ca. Giai đoạn 1986-1991, ông tiếp tục hoạt động tại Nhà hát Tuổi trẻ. Trong thời gian tu nghiệp ở Bulgaria, ông chú trọng rèn luyện quãng giọng trầm, từng tham gia các thử thách chuyên môn với nghệ sĩ quốc tế và được đánh giá cao về khả năng xử lý nốt thấp.

Về chuyên môn, NSND Trần Hiếu được đánh giá là một trong những giọng nam trầm (bass) tiêu biểu của Việt Nam - dòng giọng vốn hiếm trong thanh nhạc. Âm sắc dày, ấm, độ vang tốt cùng khả năng kiểm soát quãng trầm giúp ông tạo dựng phong cách riêng. Bên cạnh yếu tố kỹ thuật, cách thể hiện của ông thể hiện sự linh hoạt trong biểu cảm, khi mạnh mẽ, hào sảng, khi gần gũi, giàu tính tự sự. Nhiều nhà chuyên môn nhận định, ông kết hợp giữa kỹ thuật và trải nghiệm sống để tạo chiều sâu cảm xúc trong từng tác phẩm.

Tên tuổi NSND Trần Hiếu gắn liền với nhiều ca khúc quen thuộc như “Hò kéo pháo” (Hoàng Vân), “Con voi” (Nguyễn Xuân Khoát), “Lãnh tụ ca” (Lưu Hữu Phước), “Tôi là Lê Anh Nuôi”, “Anh quân bưu vui tính” (Đàm Thanh)… Các tác phẩm này được trình diễn trong nhiều giai đoạn khác nhau, trở thành ký ức âm nhạc của nhiều thế hệ khán giả.

Song song với biểu diễn, NSND Trần Hiếu có nhiều năm giảng dạy tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam, đào tạo nhiều học trò thành danh như cố NSND Y Moan, NSND Thanh Hoa, NSND Quốc Hưng, NSND Tấn Minh, ca sĩ Trọng Tấn… Trong quá trình giảng dạy, ông nhấn mạnh vai trò của ngôn ngữ và cảm xúc trong ca hát, xem đây là yếu tố quan trọng để truyền tải nội dung tác phẩm.

Quan điểm này được ông hệ thống hóa trong công trình “Sức mạnh của ngôn ngữ trong tiếng hát Việt Nam”, ra mắt năm 2022, tổng hợp kinh nghiệm biểu diễn và giảng dạy trong nhiều thập kỷ. Tài liệu này được giới chuyên môn đánh giá cao về giá trị tham khảo trong lĩnh vực thanh nhạc.

Với những đóng góp cho nghệ thuật, NSND Trần Hiếu được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (theo một số nguồn là năm 1997). Năm 2016, ông được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam xác lập kỷ lục “Nghệ sĩ Nhân dân cao tuổi nhất còn tham gia biểu diễn trên sân khấu”, dựa trên tiêu chí về độ tuổi và quá trình hoạt động liên tục. Cuối năm 2024, ông tiếp tục được Hội Bảo vệ quyền của nghệ sĩ biểu diễn âm nhạc Việt Nam (APPA) trao kỷ niệm chương “Vì sự nghiệp biểu diễn âm nhạc”.

Trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, ông duy trì hoạt động nghệ thuật liên tục trong nhiều thập kỷ. Ở tuổi cao, ông vẫn tham gia biểu diễn, giữ niềm say mê với âm nhạc. Trong đánh giá của giới chuyên môn, NSND Trần Hiếu là một trong những “cây đại thụ” của thanh nhạc Việt Nam - người đặt nền móng cho dòng giọng bass và góp phần nâng tầm nghệ thuật biểu diễn.

Nên duyên vợ chồng nhờ 41 chiếc lá

Thành danh từ sớm và dành trọn sự nghiệp cho nghệ thuật, NSND Trần Hiếu lại trải qua nhiều biến động trong đời sống riêng. Theo NSND Trần Hiếu, ông có 2 người con là Trần Vũ Hoàng và Trần Thu Hà. Trần Vũ Hoàng hiện là Trưởng khoa Mỹ thuật trường Cao đẳng Nghệ thuật Hà Nội, trong khi đó Trần Thu Hà (ca sĩ Hà Trần) được người hâm mộ vinh danh là 1 trong 4 diva làng nhạc Việt cùng Thanh Lam, Mỹ Linh, Hồng Nhung.

Sau những đổ vỡ hôn nhân, NSND Trần Hiếu tái hôn với bà Minh Ngà - người vợ kém 18 tuổi, gắn bó gần 2 thập kỷ và hiện là chỗ dựa quan trọng trong giai đoạn sức khỏe suy giảm.

Bà Ngà là vợ thứ 3 của NSND Trần Hiếu. Bà sinh năm 1954, người gốc phố cổ Hà Nội, sau chuyển vào sinh sống ở miền Nam. Thời còn ở Hà Nội, nhà của ông Trần Hiếu và bà Ngà cùng một con ngõ, cách nhau mấy nhà. Anh trai của bà là bạn thân của NSND Trần Hiếu. Tuy nhiên, vì cách biệt tuổi tác nên cả hai cũng không quan tâm lắm tới nhau dù bà Ngà hâm mộ giọng hát của nghệ sĩ, mê nhất là khi nghe ông hát bài “Con voi”.

Cả hai gặp lại nhau trong buổi họp hội đồng hương Hà Nội tại TP. HCM năm 2002 và họ cũng không ngờ lần tái ngộ đó đã mở ra nhân duyên vợ chồng. Cách biệt đi một quãng thời gian, NSND Trần Hiếu gặp lại bà Ngà khi cùng tập thể dục ở Công viên Tao Đàn. Mỗi khi nghỉ ngơi sau buổi tập, ông ngồi lặng lẽ ngắm bà từ xa mà không hề bắt chuyện.

Theo VietnamPlus, NSND Trần Hiếu kể lại: “Biết cô ấy thường xuyên ngồi nghỉ ở chiếc ghế đá quen thuộc, nhặt lá sa kê làm quạt nên tôi hay nhặt một chiếc lá để sẵn ở vị trí đó. Không biết cô ấy có nhận thấy điều lạ là ngày nào cũng có một chiếc lá ‘rơi’ đúng vị trí mình ngồi không?’. Sau đó, bà Ngà về Hà Nội thăm gia đình, ông Trần Hiếu ở lại với nỗi nhớ nhung. Ngày nào ông cũng ra công viên nhặt một chiếc lá sa kê đặt vào vị trí quen thuộc nhưng đều không thấy, ông bèn thả chiếc lá xuống giếng trong công viên.

Sau 41 ngày thì bà Ngà trở về. Gặp lại nhau, ông mới mạnh bạo bày tỏ: “Ngà ơi! Em về Hà Nội bao nhiêu ngày anh đều nhớ cả. Em về 41 ngày là anh đã thả 41 chiếc lá xuống giếng.” Ban đầu, bà Ngà rất bối rối trước tình cảm đó nhưng rồi sự chân thành đã kéo họ xích lại gần nhau.

Về phía bà Ngà, trước khi đến với nghệ sĩ Trần Hiếu, bà cũng đã đi qua một cuộc hôn nhân, có 1 trai và 1 con gái. Bà thương quý ông vì ông là người hiền lành, chân chất, thật thà. Là nghệ sĩ lớn nhưng ông không hề kiêu ngạo, màu mè.

Trong suốt hơn 20 năm qua, bà Ngà không chỉ là vợ mà còn là quản lý, trợ lý, hộ lý của nam nghệ sỹ, đồng hành cùng ông trải qua nhiều trận ốm "thập tử nhất sinh”.

Tháng 9/2025, NSND Trần Hiếu nhập viện Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 vì ung thư di căn xương, biến chứng thành ổ áp xe ở xương hàm. Sau phẫu thuật, ông được chuyển sang Bệnh viện Lão khoa Trung ương để điều trị suy thận. Có những lúc ông rơi vào cơn nguy kịch, chỉ ăn được cháo loãng, trí nhớ suy giảm, phải có vợ và hộ lý túc trực.

Dẫu vậy, tình yêu âm nhạc trong ông chưa bao giờ nguội tắt. Ngày 1/10/2025, nhân Ngày Quốc tế Người cao tuổi, khi bệnh viện tổ chức chương trình giao lưu, ông vẫn cất giọng hát ca khúc “Mẹ tôi” của em trai Trần Tiến trong sự xúc động của nhiều người.

Trước đây, khi sức khỏe vẫn ổn định, ông mở câu lạc bộ sinh hoạt văn nghệ cùng một số bạn bè tại nhà riêng. Năm 2020, NSND Trần Hiếu và vợ chuyển ra Hà Nội sống để tiện chữa bệnh.

Dù sức khỏe ngày một yếu đi, đôi lúc bệnh tật, tuổi tác khiến ông quên lời bài hát nhưng cứ có học trò đến thăm, cứ có người nghe là nghệ sĩ sẵn sàng hát tặng một vài bài. Nếu không ốm, hàng ngày ông vẫn tập luyện thanh, tập đàn. Tình yêu âm nhạc cháy bỏng cùng sự chăm sóc của người vợ hiền - bà Minh Ngà, đã giúp NSND Trần Hiếu luôn giữ được sự lạc quan, vui vẻ, hào sảng.