Từng bước hình thành nền hải quan số, hiện đại, chuyên nghiệp

Thực hiện chủ trương của Đảng, Nhà nước về đẩy mạnh cải cách hành chính, xây dựng nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp và thúc đẩy chuyển đổi số quốc gia, ngành hải quan đang tích cực triển khai nhiều giải pháp đổi mới toàn diện phương thức quản lý nhà nước về hải quan.

Theo Cục Hải quan, từ năm 2014, thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu đã được thực hiện chủ yếu trên hệ thống VNACCS/VCIS tại 100% Cục và Chi cục Hải quan theo mô hình tập trung cấp Tổng cục Hải quan, nay là Cục Hải quan. Hệ thống hiện có hơn 99,65% doanh nghiệp xuất nhập khẩu tham gia, xử lý khoảng 99% tờ khai xuất nhập khẩu với hiệu suất vận hành ổn định, an ninh, an toàn và hiệu quả 24/7.

Việc triển khai hệ thống VNACCS/VCIS được đánh giá là điều kiện tiên quyết, là đòn bẩy quan trọng giúp ngành hải quan hoàn thành mục tiêu cải cách thủ tục hành chính, tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia trong những năm qua.

Không chỉ hỗ trợ xử lý thủ tục hải quan điện tử, hệ thống VNACCS/VCIS còn tạo hiệu ứng lan tỏa đối với toàn bộ quá trình quản lý nhà nước về hàng hóa xuất nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh ở tất cả các khâu, các thủ tục hành chính. Điều này cũng đặt ra yêu cầu các bộ, ngành phải đẩy nhanh triển khai Cơ chế một cửa quốc gia, kết nối Cơ chế một cửa ASEAN, thúc đẩy cải cách hành chính và giảm thời gian kiểm tra chuyên ngành đối với hàng hóa xuất nhập khẩu.

Hiện nay, thủ tục hải quan điện tử đối với hàng hóa xuất nhập khẩu được thực hiện thống nhất trên hệ thống VNACCS và các hệ thống vệ tinh. Theo đó, Cục Hải quan quy định tiêu chí quản lý rủi ro và thiết lập trên hệ thống VCIS để tự động phân luồng tờ khai khi người khai hải quan khai và nộp đầy đủ hồ sơ qua hệ thống. Đối với tờ khai luồng xanh, hệ thống tự động quyết định thông quan; đối với luồng vàng và luồng đỏ, cơ quan hải quan thực hiện kiểm tra hồ sơ, kiểm tra thực tế hàng hóa.

Các công việc này hiện được thực hiện tại một đơn vị hải quan với 5 bước gồm: tiếp nhận, kiểm tra, đăng ký, phân luồng tờ khai; kiểm tra hồ sơ hải quan; kiểm tra thực tế hàng hóa; kiểm tra hoàn thành nghĩa vụ thuế, phí, lệ phí; và hoàn chỉnh hồ sơ.

Theo đánh giá của Cục Hải quan, việc triển khai hệ thống VNACCS/VCIS trong thời gian qua đã mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng doanh nghiệp. Hồ sơ, chứng từ liên quan đến hải quan và các bộ, ngành được đơn giản hóa đáng kể; thời gian hoàn thành thủ tục đối với hàng hóa xuất nhập khẩu và phương tiện vận tải xuất nhập cảnh giảm rõ rệt.

Triển khai thí điểm từ ngày 1/6/2026 tại Chi cục Hải quan khu vực III

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, hoạt động xuất nhập khẩu tiếp tục gia tăng cả về quy mô và mức độ phức tạp. Cùng với đó, việc hoàn thành đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo Nghị quyết số 18-NQ/TW cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với công tác cải cách, cắt giảm thủ tục hành chính, điện tử hóa và tiến tới thủ tục hải quan phi giấy tờ.

Cục Hải quan cho biết yêu cầu này bám sát tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới; đồng thời phù hợp với định hướng phát triển Hải quan đến năm 2030 theo Quyết định số 628/QĐ-TTg ngày 20/5/2022 của Thủ tướng Chính phủ.

Trước yêu cầu quản lý hiện đại và phù hợp thông lệ quốc tế, việc nghiên cứu mô hình thông quan tập trung là cần thiết. Mô hình này đã được áp dụng tại Liên minh châu Âu, cho phép doanh nghiệp khai báo tại một quốc gia thành viên nhưng hàng hóa có thể được kiểm tra ở quốc gia khác.

Từ tháng 9/2025, Cục Hải quan bắt đầu xây dựng đề án thông quan tập trung và hoàn thiện cơ sở pháp lý, điều kiện kỹ thuật để triển khai thí điểm từ ngày 1/6/2026 tại Chi cục Hải quan khu vực III.

Theo mô hình mới, thay vì xử lý tại nhiều đơn vị hải quan cửa khẩu và ngoài cửa khẩu như hiện nay, việc tiếp nhận và kiểm tra hồ sơ sẽ được thực hiện tập trung tại Đội Thông quan. Mô hình này hướng tới tăng tính chuyên sâu, tinh gọn bộ máy và cắt giảm biên chế.

Cục Hải quan cho biết thủ tục sẽ được thực hiện theo nguyên tắc “xuôi chiều”, tức đơn vị nào kết thúc thủ tục sẽ xử lý toàn bộ phát sinh liên quan. Quy trình được định hướng phi giấy tờ, hạn chế tối đa tiếp xúc trực tiếp giữa doanh nghiệp và công chức hải quan nhằm giảm phiền hà, tiêu cực.

Ngành hải quan cũng chuyển mạnh từ kiểm tra trong thông quan sang kiểm tra sau thông quan theo hướng quản trị rủi ro hiện đại. Theo đánh giá của cơ quan này, mô hình thông quan tập trung sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu và cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh.

Để chuẩn bị triển khai, nhiều đơn vị chuyên môn đã được phân công xây dựng quy trình và hoàn thiện hạ tầng kỹ thuật. Ban Giám sát quản lý về hải quan chịu trách nhiệm ban hành quy trình thủ tục và theo dõi thực hiện thí điểm. Ban Quản lý rủi ro tăng cường thu thập thông tin, phân tích rủi ro và xây dựng hồ sơ doanh nghiệp trọng điểm phục vụ phân luồng, kiểm tra.

Trong khi đó, Ban Công nghệ thông tin và thống kê hải quan được giao điều chỉnh hệ thống công nghệ thông tin, xây dựng chức năng số hóa chứng từ, chuẩn bị hạ tầng mạng, máy chủ và hỗ trợ xử lý sự cố kỹ thuật trong quá trình triển khai.

Theo kế hoạch, Đội Thông quan tập trung sẽ trực thuộc Chi cục Hải quan khu vực III, có chức năng trực tiếp thực hiện thủ tục hải quan đối với hàng hóa xuất nhập khẩu; thực hiện pháp luật về thuế và các khoản thu khác liên quan.

Đội Thông quan có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản tại Kho bạc Nhà nước. Ngoài thực hiện thủ tục hải quan, đơn vị này còn đảm nhiệm các nhiệm vụ như quản lý thuế, tham vấn trị giá, quản lý rủi ro, xử lý vi phạm hành chính, hỗ trợ doanh nghiệp và ứng dụng công nghệ trong hoạt động nghiệp vụ.

Chi cục Hải quan khu vực III là đơn vị chủ trì triển khai thí điểm, đồng thời tổ chức tập huấn cho công chức, hỗ trợ doanh nghiệp và thông báo kế hoạch thực hiện mô hình mới trên địa bàn quản lý.

Theo Cục Hải quan, chủ trương triển khai mô hình mới được thực hiện trong bối cảnh hoạt động xuất nhập khẩu ngày càng gia tăng về quy mô và mức độ phức tạp. Đồng thời, yêu cầu đổi mới bộ máy quản lý nhà nước, đẩy mạnh điện tử hóa và hướng tới thủ tục hải quan phi giấy tờ cũng đặt ra nhiều nhiệm vụ mới cho ngành hải quan.