Thách thức bảo tồn bản sắc trong dòng chảy kinh tế du lịch

Kho tàng lễ hội phong phú với chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa đặc sắc đang dần trở thành dòng sản phẩm chiến lược của ngành du lịch Việt Nam. Tuy nhiên, thực tế phát triển cũng đặt ra bài toán không dễ: làm thế nào để giá trị kinh tế có thể song hành cùng công tác bảo tồn di sản một cách bài bản và chuyên nghiệp. Theo bà Lê Thị Thu Hiền, Cục trưởng Cục Di sản văn hóa thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, hệ thống lễ hội cùng mạng lưới di tích đồ sộ đã tạo nên lợi thế nổi trội cho du lịch văn hóa. Những di sản được ghi danh ở cấp độ quốc tế không chỉ tạo động lực để cộng đồng gìn giữ các giá trị truyền thống mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch, qua đó góp phần nâng cao đời sống cho người dân địa phương.

Dù tiềm năng rất lớn, các chuyên gia cũng lưu ý về nguy cơ thương mại hóa lễ hội khi nhu cầu du lịch ngày càng gia tăng. Thực tế cho thấy đã có những địa phương điều chỉnh cấu trúc và nội dung lễ hội để phù hợp với chương trình du lịch, và điều này vô tình làm phai nhạt các giá trị truyền thống cốt lõi. PGS,TS. Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho rằng, bên cạnh việc hoàn thiện hành lang pháp lý, chính quyền địa phương cần tăng cường công tác quản lý và giám sát trong quá trình tổ chức. Mục tiêu quan trọng nhất là vừa thu hút được du khách, vừa bảo đảm gìn giữ bản sắc dân tộc, đồng thời tránh tình trạng chạy theo các lợi ích kinh tế ngắn hạn trong quá trình khai thác di sản.

Hiện nay, du lịch văn hóa được xác định là dòng sản phẩm quan trọng hàng đầu trong Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2030. Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam Hà Văn Siêu nhận định rằng du lịch lễ hội là một sản phẩm đầy hứa hẹn nếu được khai thác đúng hướng. Tuy nhiên, sức hấp dẫn của lễ hội truyền thống chỉ có thể duy trì khi bản sắc được gìn giữ nguyên vẹn và các giá trị văn hóa không bị biến dạng bởi áp lực kinh tế. Bên cạnh đó, việc thiếu sự kết nối giữa các điểm đến cũng như sự tham gia chưa thực sự tích cực của các doanh nghiệp lữ hành vẫn là rào cản khiến các giá trị di sản chưa phát huy tối đa sức mạnh vốn có trên bản đồ du lịch quốc tế.

Tại các địa phương có lễ hội lớn như Lễ hội Đền Hùng tại Phú Thọ, lễ hội chùa Hương tại Hà Nội hay lễ hội Kỳ Cùng - Tả Phủ tại Lạng Sơn, nguồn thu hàng nghìn tỷ đồng đã phần nào khẳng định vị thế của loại hình du lịch này. Dù vậy, áp lực từ lượng khách khổng lồ lên hạ tầng và môi trường văn hóa vẫn là bài toán cần lời giải thỏa đáng từ các nhà quản lý. TS. Lê Thị Minh Lý, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia chia sẻ rằng du lịch gắn với lễ hội đang trở thành xu hướng toàn cầu được nhiều quốc gia khai thác với những chính sách phù hợp. Tại Việt Nam, những năm gần đây, cách thức tổ chức lễ hội đã có nhiều đổi mới sáng tạo nhằm gia tăng trải nghiệm cho du khách quốc tế, song việc duy trì sự cân bằng giữa phát triển và bảo tồn vẫn là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu.

Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030 xác định du lịch văn hóa là một trong 13 ngành trọng điểm của quốc gia. Trong bối cảnh đó, việc bảo tồn lễ hội gắn với khai thác du lịch được xem là xu thế tất yếu, nhưng đồng thời cũng là hành trình dài đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa nhiều bên. Lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Ninh Bình cho rằng để phát huy hiệu quả giá trị lễ hội cần có sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, các ngành và cộng đồng doanh nghiệp. Công tác tổ chức phải được chuẩn bị kỹ lưỡng, đồng thời kiên quyết ngăn chặn các biểu hiện biến tướng làm sai lệch giá trị truyền thống, bởi đây chính là yếu tố then chốt để phát triển du lịch lễ hội theo hướng bền vững và lành mạnh.

Sự nghiêm túc trong việc thực thi các văn bản pháp lý sẽ là “lá chắn” quan trọng bảo vệ di sản trước những tác động tiêu cực của quá trình đô thị hóa và hội nhập du lịch sâu rộng. Nếu không có những quy định và hướng dẫn phù hợp với đặc thù từng địa phương, các di sản rất dễ rơi vào tình trạng biến tướng hoặc thương mại hóa quá mức. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của điểm đến mà còn làm mất đi “linh hồn” của vùng đất, nơi vốn chứa đựng những giá trị tinh thần vô giá của dân tộc Việt Nam qua nhiều thế hệ. Chính phủ đã ban hành Nghị định về quản lý và tổ chức lễ hội, cùng với Bộ tiêu chí về môi trường văn hóa trong lễ hội truyền thống nhằm đặt ra những yêu cầu quản lý sát với thực tiễn.

Liên kết bền vững nâng tầm giá trị di sản chuỗi quốc tế

Để giải quyết bài toán phát triển bền vững, việc đổi mới phương thức quản lý và tăng cường liên kết vùng đang trở thành chìa khóa quan trọng. Điển hình là tại Hải Phòng, Lễ hội mùa Xuân Côn Sơn - Kiếp Bạc đã được nâng cấp thành các tour du lịch sau khi quần thể này được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới. Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Thành Trung cho biết thành phố đang đổi mới mạnh mẽ cách thức tổ chức theo hướng trang trọng và chuyên nghiệp, tương xứng với giá trị di sản. Các tour di sản cùng chuỗi hoạt động văn hóa không chỉ để lại ấn tượng tốt đẹp với du khách trong nước mà còn thu hút sự quan tâm và đánh giá cao từ các chuyên gia và du khách quốc tế.

Sự hồi sinh của cảnh quan cũng đóng vai trò then chốt trong việc trả lại chiều sâu văn hóa cho di sản trong nhịp sống hiện đại. Tại khu di tích Côn Sơn, dòng suối từng khô cạn đã được cải tạo và nạo vét nhằm tái hiện hình ảnh sơn thủy hữu tình như cách đây nửa thế kỷ. Phó Chủ tịch UBND TP Hải Phòng Nguyễn Minh Hùng khẳng định quyết tâm khôi phục “linh hồn” của di tích để du khách có thể cảm nhận trọn vẹn không gian văn hóa đặc trưng gắn với danh nhân Nguyễn Trãi. Cùng với đó, việc chỉnh trang đồng bộ hạ tầng giao thông và số hóa các tư liệu khoa học đã giúp di sản không chỉ được nhìn thấy mà còn được du khách thấu hiểu sâu sắc hơn thông qua các ứng dụng công nghệ hiện đại.

Đồng chí Lê Duy Mạnh, Phó Trưởng ban Quản lý Di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc cho biết lượng khách về các di tích đã tăng rõ rệt kể từ khi nơi đây được công nhận là di sản thế giới. Chỉ tính từ tháng 8 âm lịch đến cuối năm 2025, khu di tích đã đón hơn 50.000 lượt khách tham quan và trải nghiệm các giá trị văn hóa tâm linh đặc sắc. Hiện nay, các tư liệu khoa học đang được số hóa để làm cơ sở xây dựng mô hình công nghệ trình chiếu trong các tour tham quan phục vụ người dân và du khách. Hải Phòng cũng đang hướng tới tổ chức các tour đêm và đẩy mạnh ứng dụng kỹ thuật số nhằm khai thác hiệu quả giá trị nổi bật của di sản, đồng thời gia tăng những trải nghiệm độc đáo cho du khách.

Quảng Ninh đã xác định năm 2026 là Năm du lịch Yên Tử với nhiều hoạt động quy mô lớn, giúp lượng khách tại các điểm đến tăng từ 70% đến hơn 100%. Ông Lê Trọng Thanh, Phó Giám đốc Công ty Cổ phần Phát triển Tùng Lâm cho biết đã có du khách từ 35 quốc gia và vùng lãnh thổ đến nghỉ dưỡng tại Legacy Yên Tử và Làng Nương. Tại đây, du khách có thể tham gia khoảng 30 hoạt động xuyên suốt từ sáng đến tối như tập yoga, thiền hay trải nghiệm mặc cổ phục truyền thống Việt Nam. Mục tiêu trong năm 2026 của đơn vị là thu hút thêm thị trường khách Hồi giáo và khách Âu - Mỹ, bên cạnh các thị trường truyền thống như Hàn Quốc và Nhật Bản.

Tại tỉnh Ninh Bình, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Trần Song Tùng chia sẻ rằng sau khi sáp nhập đã mở ra không gian mới cho du lịch di sản và kinh tế sáng tạo. Địa phương đặc biệt chú trọng tổ chức các lễ hội truyền thống kết hợp với công nghiệp văn hóa nhằm tạo nền tảng tăng trưởng bền vững trong dài hạn. Bên cạnh đó, các doanh nghiệp cũng bắt đầu thay đổi tư duy phục vụ dựa trên nền tảng tri thức văn hóa và lòng tự hào dân tộc. Ông Phùng Phú Thương, Giám đốc hành chính nhân sự Công ty Cổ phần Du lịch và văn hóa Ngọa Vân Yên Tử cho biết danh hiệu của UNESCO đã góp phần thay đổi văn hóa nội bộ, đồng thời đặt ra yêu cầu để nhân viên phải am hiểu sâu hơn về lịch sử và giá trị di sản.

Mô hình di sản chuỗi liên tỉnh giữa Quảng Ninh, Hải Phòng và Bắc Ninh là minh chứng rõ nét cho tầm nhìn chung trong việc gìn giữ và phát huy giá trị di sản ở tầm quốc tế. Ông Mai Vũ Tuấn, Trưởng ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử nhận định rằng khi trở thành di sản thế giới, trách nhiệm lớn nhất là tham gia vào “cuộc chơi” toàn cầu với tư duy quản lý mang chuẩn mực quốc tế. Thượng tọa Thích Đạo Hiển, Phó Trưởng ban kiêm Chánh Thư ký Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Quảng Ninh nhấn mạnh rằng tư tưởng Cư trần lạc đạo cùng tinh thần Tam hòa có thể góp phần hóa giải xung đột trong đời sống hiện đại. Những giá trị này chính là chất liệu quý giá để xây dựng các tour hành trình Phật giáo Trúc Lâm liên tỉnh, từ đó nâng tầm vị thế du lịch văn hóa Việt Nam trên bản đồ quốc tế.