Từ xa xưa, các công trình lũy (thành, tường thành) đã giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong quân sự, bảo vệ bờ cõi. Những tuyến lũy này không chỉ giúp ngăn chặn các cuộc tấn công từ bên ngoài mà còn bảo vệ các khu vực trọng yếu, tạo nên thế trận phòng thủ kiên cố… Các tuyến lũy thường được xây dựng dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa địa hình tự nhiên và yếu tố nhân tạo nhằm tối ưu hiệu quả phòng ngự.

Trong thời kỳ phong kiến, các vị vua, chúa thường huy động sức dân để xây thành, đắp lũy phục vụ quốc phòng. Ngày nay, một trong những công trình tiêu biểu và nổi tiếng còn được nhắc đến chính là Lũy Thầy.

Công trình quân sự là dấu tích của thời Trịnh - Nguyễn

Theo thông tin từ Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Lũy Thầy là một hệ thống công trình quân sự quy mô lớn do các chúa Nguyễn tổ chức xây dựng nhằm phòng thủ trước các cuộc tấn công của quân đội chúa Trịnh trong thời kỳ Trịnh - Nguyễn phân tranh. Người khởi xướng, thiết kế và trực tiếp chỉ đạo thi công công trình này là Đào Duy Từ (1572-1634). Ông là một nhà quân sự tài ba, đồng thời cũng là nhà thơ và được xem là ông tổ của nghệ thuật tuồng (hát bội) Việt Nam.

Đào Duy Từ quê tại làng Hoa Trai, huyện Ngọc Sơn (nay thuộc Tĩnh Gia, Thanh Hóa). Ông sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật, ca hát. Cha là Đào Tá Hán - người đứng đầu một phường xướng ca. Với xuất thân này, Đào Duy Từ không được phép tham gia, đỗ đạt trong các kỳ thi Hương.

Sau đó, ông rời bỏ Đàng Ngoài vào Đàng Trong lập nghiệp. Tại đây, ông được chúa Nguyễn tin dùng, giao giữ chức quan nội tán và phong tước hầu. Ông dốc toàn bộ tài năng, tâm huyết để phò tá chúa Nguyễn. Cùng với đó, ông còn truyền dạy nghệ thuật hát bội cho người dân địa phương và sáng tác vở tuồng nổi tiếng “Sơn Hậu”.

Vì lo lắng trước quân Lê - Trịnh, chúa Nguyễn không ngừng tìm kế sách để phòng thủ lâu dài. Trước tình hình này, mùa xuân năm 1630, Đào Duy Từ trình kế hoạch xây dựng hệ thống lũy nhằm ngăn chặn quân Trịnh tiến vào.

Công trình bắt đầu từ năm 1630. Các lũy chủ yếu được đắp bằng đất, cao từ 4-6m tùy địa hình. Dọc tuyến lũy được bố trí nhiều ụ súng, vọng gác; phía ngoài gia cố bằng cọc tre, đắp thành nhiều tầng. Cứ cách 3-5 trượng lại xây một pháo đài để đặt súng thần công, cách mỗi trượng lại bố trí một súng phóng đá, tạo nên hệ thống phòng thủ nhiều lớp, vững chắc.

Trong vòng hơn 3 năm, với sự chỉ huy của Đào Duy Từ cùng sự huy động lớn về nhân lực và vật lực, một hệ thống phòng thủ liên hoàn gồm 3 tuyến lũy chính là Trường Dục, Nhật Lệ và Trường Sa đã được hoàn thành. Toàn bộ chiến lũy dài khoảng 34km.

Chiến lũy đồ sộ, liên hoàn này trở thành công trình quân sự lớn bậc nhất thời bấy giờ. Trong hơn 100 năm sau, Lũy Thầy vẫn hiên ngang, kiên cố trước nhiều cuộc binh biến.

Công trình này cũng được ghi chép trong nhiều sử liệu. Trong khi đó, người dân lưu truyền câu thơ:

“Khôn ngoan vượt được Thanh Hà,

Dẫu rằng có cánh khó qua Lũy Thầy”.

Tầm nhìn chiến lược của Lũy Thầy

Với hệ thống phòng thủ kiên cố, Lũy Thầy đã trở thành “lá chắn thép”, nhiều lần đập tan kế hoạch giao tranh của quân Trịnh. Từ năm 1627 đến 1672, các cuộc tấn công của chúa Trịnh vào Đàng Trong liên tiếp diễn ra nhưng đều bị chặn đứng ở chiến lũy này.

Cụ thể, năm 1633, Trịnh Tráng đưa quân tiến vào khu vực cửa sông Nhật Lệ để đánh chúa Nguyễn. Tuy nhiên, quân Đàng Trong nhanh chóng phản công nên quân Trịnh phải vội vã rút lui.

Đến năm 1648, quân Trịnh tiếp tục đột nhập sâu vào hệ thống Lũy Thầy, tấn công lũy Trường Dục. Tại đây, quân Trịnh bị rơi vào thế bị bao vây tại vùng đầm lầy Võ Xá. Để mở đường rút lui, quân Trịnh phải chấp nhận tổn thất nặng nề, với ba tướng cùng hàng nghìn binh lính bị bắt làm tù binh.

Năm 1672, quân Trịnh tiếp tục huy động lực lượng lớn mở cuộc tấn công quy mô vào Lũy Thầy. Đây được xem là trận chiến ác liệt nhất trong suốt thời kỳ nội chiến Trịnh - Nguyễn, với nhiều đợt công kích dồn dập vào mặt lũy Trấn Ninh. Dù vậy, sau nhiều lần công phá không thành, quân Trịnh buộc phải rút lui, qua đó chấm dứt cuộc chiến kéo dài gần 50 năm và mở ra hơn một thế kỷ hòa hoãn giữa hai bên.

Không chỉ giữ vai trò quan trọng trong thời kỳ phong kiến, Lũy Thầy (nay thuộc Quảng Trị) còn tiếp tục phát huy giá trị trong các cuộc kháng chiến sau này. Thời chống Pháp, tại khu vực ngã ba sông Long Đại - Kiến Giang - Nhật Lệ, dân quân xã Hiền Ninh (cũ) đã lợi dụng địa hình hiểm trở để bắn cháy ca nô, thu vũ khí của địch.

Nhờ lợi thế về địa hình, có sông núi kết hợp với hệ thống lũy kiên cố, nơi đây trở thành một thành trì vững chắc bao vây và khống chế các đồn địch. Những cây cổ thụ trên lũy còn được tận dụng để làm hầm trú ẩn, ngụy trang cho xe pháo.

Đặc biệt, trong giai đoạn 1972-1973, Binh đoàn 559 đã chọn xã Hiền Ninh làm nơi đóng quân và đặt sở chỉ huy Bộ Tư lệnh. Sau khi hòa bình lập lại, Lũy Thầy tiếp tục gắn bó với đời sống người dân, trở thành “bình phong” chắn gió, che mưa, giúp bảo vệ người và gia súc mỗi khi thiên tai, lũ lụt xảy ra.

Ngày nay, tại một số điểm di tích liên quan đến Lũy Thầy đã được dựng bia đá nhằm giới thiệu giá trị lịch sử của công trình. Nội dung bia khẳng định đây là nơi diễn ra những cuộc giao tranh quyết liệt giữa hai thế lực phong kiến Trịnh - Nguyễn trong suốt gần 50 năm nội chiến. Với những giá trị tiêu biểu đó, Lũy Thầy đã được công nhận là di tích quốc gia vào năm 1992.