Nông sản rớt giá sâu khiến người trồng thua lỗ nặng nề

Tại các cánh đồng dưa hấu ở xã Uar và Phú Túc thuộc tỉnh Gia Lai, không khí buồn bã hiện rõ trên gương mặt người nông dân khi bước vào vụ thu hoạch chính. Nếu như mọi năm, xe cộ nườm nượp đổ về thu mua để xuất khẩu sang biên giới, thì năm nay các ruộng dưa trở nên đìu hiu, vắng bóng thương lái. Theo ông Nguyễn Bảy Thành, Chủ tịch UBND xã Uar, tổng diện tích dưa hấu trên địa bàn khoảng 400 ha, với mức giá chỉ dao động từ 1.000 đến 5.000 đồng/kg tùy loại. Do giá xuống quá thấp, nhiều hộ dân buộc phải bán cả sào cho thương lái tự thu hoạch với giá 2–3 triệu đồng, trong khi chi phí đầu tư mỗi sào lên đến 7–9 triệu đồng, khiến bà con gánh lỗ nặng.

Chị Nguyễn Thị Bích Phương, một hộ trồng dưa tại xã Phú Túc, đang ngậm ngùi lựa những quả dưa lớn nhất để chào mời nhưng vẫn liên tục bị thương lái ép giá. Gia đình chị đầu tư 78 sào dưa hấu với kinh phí hơn 680 triệu đồng, song hiện phải chấp nhận bán cắt lỗ mỗi sào chỉ 2,5 triệu đồng để vớt vát vốn. Sau khi bán xong, gia đình chị chỉ thu về hơn 180 triệu đồng và chịu khoản lỗ gần nửa tỷ đồng trong sự xót xa. Chị Phương chia sẻ, nếu không bán rẻ thì dưa sẽ hỏng, phải bỏ giữa đồng cho bò ăn, nên đành chấp nhận để thương lái vào thu hoạch rồi thu dọn lán trại về nhà sớm.

Cùng chung cảnh ngộ, gia đình bà Loan ở khu vực gần đó cũng rơi vào tình trạng thua lỗ khi chi phí đầu tư mỗi sào dưa khoảng 9 triệu đồng nhưng giá bán xô hiện tại chỉ đạt 3 triệu đồng/sào. Với tổng diện tích 8 sào dưa hấu, vụ này gia đình bà lỗ hơn 50 triệu đồng do nhu cầu tiêu thụ giảm mạnh, trong khi lượng xuất khẩu sang Trung Quốc bị hạn chế. Bà Loan cho biết thương lái hiện thu mua rất chọn lọc; chỉ những lô dưa có chất lượng thực sự tốt mới bán được giá nhỉnh hơn so với mặt bằng chung. Mức giá tại ruộng xuống thấp kỷ lục đã đẩy nhiều hộ gia đình vào vòng xoáy nợ nần sau một vụ mùa thất bát kéo dài.

May mắn hơn phần nào nhưng vẫn không tránh khỏi thua lỗ là trường hợp của bà Phạm Thị Hải ở xã Tây Sơn, khi đầu tư trồng 100 sào dưa hấu tại xã Uar. Ngay khi nhận thấy giá bắt đầu giảm sâu từ mức hơn 6 triệu đồng/sào xuống thấp sau dịp Tết, bà đã chủ động liên hệ thương lái để bán với giá 4 triệu đồng/sào nhằm cắt lỗ. Tuy nhiên, dù bán sớm, bà Hải vẫn phải chịu khoản lỗ hơn 200 triệu đồng so với chi phí đầu tư ban đầu và chỉ biết hy vọng vụ sau có thể gỡ gạc phần nào. Diễn biến này khiến nhiều vùng chuyên canh dưa của tỉnh Gia Lai rơi vào trạng thái trầm lắng, bao trùm bởi nỗi lo sinh kế.

Không dừng lại ở dưa hấu, tình trạng nông sản rớt giá còn lan rộng sang nhiều loại trái cây khác tại các tỉnh miền Tây trong thời gian qua. Tại xã Trà Côn, tỉnh Vĩnh Long, cam sành đang rơi vào khủng hoảng khi giá bán tại vườn chỉ còn 1.000–3.000 đồng/kg tùy loại. Bà Hai, chủ vườn cam tại xã Hiếu Thành, cho biết với sản lượng khoảng 9 tấn mỗi công, doanh thu chỉ đạt 27 triệu đồng, trong khi chi phí chăm sóc rất cao. Trước thực tế này, bà dự định sau vụ cam thua lỗ sẽ cân nhắc chuyển đổi cây trồng, bởi giá cam sành đã giảm sâu trong nhiều năm, khiến nông dân địa phương ngày càng kiệt quệ.

Đẩy mạnh kết nối tiêu thụ và tháo gỡ điểm nghẽn

Xét về nguyên nhân, tình trạng nông sản rớt giá đồng loạt xuất phát từ nhiều yếu tố đan xen, liên quan đến tiêu chuẩn kỹ thuật và chi phí vận hành toàn cầu. Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhận định thị trường Trung Quốc – nơi tiêu thụ phần lớn trái cây của Việt Nam – đang siết chặt kiểm dịch. Đồng thời, thị trường cũng trong giai đoạn chuyển tiếp để áp dụng đầy đủ các yêu cầu mới về truy xuất nguồn gốc theo Nghị định thư và Lệnh 280 từ ngày 1/6/2026, khiến các đầu mối thu mua trở nên thận trọng hơn. Bên cạnh đó, hệ thống phòng xét nghiệm trong nước quá tải, kéo dài thời gian kiểm tra và làm gia tăng rủi ro cho thương lái khi đưa hàng ra cửa khẩu.

Áp lực càng gia tăng khi chi phí logistics quốc tế liên tục leo thang, tác động trực tiếp đến giá thu mua tại ruộng. Đại diện Hiệp hội Thanh long Bình Thuận cho biết chi phí vận chuyển hàng không đã tăng mạnh từ 1,5 USD lên 7–8 USD/kg do ảnh hưởng từ các xung đột địa chính trị tại Trung Đông. Hệ quả là giá thanh long ruột trắng xuất khẩu chỉ còn ở mức 8.000–9.000 đồng/kg, khó cạnh tranh tại thị trường châu Âu. Cùng với đó, cước tàu biển cũng tăng lên 5.000–6.000 USD/container so với mức 3.000–4.000 USD trước đây, khiến lợi nhuận doanh nghiệp bị bào mòn đáng kể.

Trước những khó khăn trên, chính quyền các cấp tại Gia Lai đang khẩn trương triển khai nhiều giải pháp hỗ trợ tiêu thụ nội địa nhằm giảm thiểu thiệt hại cho nông dân. Ông Nguyễn Thanh Vân, Phó Chủ tịch UBND xã Uar, cho biết địa phương đã kiến nghị các cơ quan chức năng phối hợp với doanh nghiệp để thu mua nông sản với mức giá hợp lý hơn. Theo ông, ngoài yếu tố giá thấp, việc tiêu thụ còn gặp trở ngại do chi phí vận chuyển tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của thương lái. Vì vậy, kết nối trực tiếp với các hệ thống phân phối lớn được xem là giải pháp cấp bách nhằm giải tỏa lượng hàng tồn đọng trên đồng ruộng.

Song song đó, Sở Công Thương tỉnh Gia Lai đã ban hành văn bản đề nghị các hệ thống siêu thị và chuỗi cửa hàng thực phẩm trên cả nước phối hợp hỗ trợ tiêu thụ dưa hấu. Với diện tích còn lại khoảng 2.400 ha, tương đương gần 90% sản lượng chuẩn bị thu hoạch trong tháng 3 và tháng 4, áp lực tiêu thụ là rất lớn. Cơ quan này đang tích cực làm việc với các đơn vị phân phối tại các thành phố lớn để đưa dưa hấu vào hệ thống bán lẻ hiện đại, qua đó góp phần ổn định đầu ra cho nông dân. Đồng thời, hoạt động tuyên truyền, quảng bá sản phẩm cũng được đẩy mạnh trên nhiều kênh nhằm huy động sự ủng hộ của người tiêu dùng trên cả nước.

Ở góc độ thương lái, ông Nguyễn Thành Thu cho biết dưa sau khi thu mua hiện chủ yếu được vận chuyển đến các thành phố lớn như Đà Nẵng và Khánh Hòa để tiêu thụ. Tuy nhiên, nhiều hộ nông dân vẫn chần chừ chưa muốn bán do kỳ vọng giá sẽ tăng trở lại trong những ngày tới, khiến việc thu gom gặp không ít khó khăn. Dẫu vậy, với những ruộng dưa đã chín rộ, việc thu hoạch là bắt buộc để tránh hư hỏng, đồng nghĩa với việc phải chấp nhận tiêu thụ nội địa thay vì xuất khẩu như trước. Về lâu dài, các doanh nghiệp ngành rau quả cũng đang nỗ lực tìm kiếm thêm thị trường mới tại châu Á như Nhật Bản và Hàn Quốc nhằm đa dạng hóa đầu ra cho nông sản Việt.