Nguy cơ từ việc nới lỏng điều kiện kinh doanh quá mức

Việc bãi bỏ giấy phép xuất khẩu gạo được đề xuất trong bối cảnh ngành hàng này đang phải đối mặt với nhiều áp lực. Số liệu từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy trong 4 tháng đầu năm 2026, Việt Nam xuất khẩu 3,3 triệu tấn gạo, đạt 1,57 tỉ USD, giảm 2,3% về lượng và giảm 11,1% về giá trị so với cùng kỳ năm 2025. Đáng chú ý, giá gạo xuất khẩu bình quân chỉ còn 468,4 USD/tấn, tương đương khoảng 12.200 đồng/kg, giảm tới 9%. Những con số này phản ánh rõ thực tế khó khăn của ngành, qua đó đặt ra yêu cầu cần có những thay đổi về cơ chế quản lý nhằm tạo thêm động lực cho doanh nghiệp tham gia thị trường.

Tuy nhiên, nhìn từ góc độ bảo vệ chuỗi giá trị bền vững, ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần Nông nghiệp Công nghệ cao Trung An cho rằng nếu bỏ hoàn toàn điều kiện kinh doanh, bất kỳ đơn vị nào cũng có thể tham gia xuất khẩu mà không cần đầu tư vào vùng nguyên liệu hay hệ thống chế biến. Theo ông Bình, khi đó nguy cơ xuất hiện các nhà xuất khẩu mang tính cơ hội, chỉ ký hợp đồng rồi bán bằng mọi giá, kể cả chấp nhận lỗ, là hoàn toàn có thể xảy ra. Hệ quả không chỉ dừng lại ở cạnh tranh thiếu lành mạnh mà còn có nguy cơ làm đứt gãy những chuỗi liên kết đã được đầu tư bài bản trước đó.

Đồng quan điểm, Hiệp hội Lương thực Việt Nam khẳng định xuất khẩu gạo không phải hoạt động thương mại thông thường mà là ngành hàng đặc thù, gắn trực tiếp với an ninh lương thực và sinh kế của hàng triệu nông dân. Theo Hiệp hội, việc bãi bỏ điều kiện kinh doanh có thể tạo ra sự bất bình đẳng nghiêm trọng giữa các doanh nghiệp. Nếu rào cản được dỡ bỏ, các doanh nghiệp thương mại thuần túy, không có nền tảng vật chất, vẫn có thể tham gia thị trường, từ đó tạo ra sự cạnh tranh lệch chuẩn. Điều này cũng làm gia tăng nguy cơ ký hợp đồng vượt quá năng lực cung ứng hoặc không thực hiện hợp đồng khi thị trường biến động.

Thực tế tại các địa phương cũng cho thấy rõ những nỗi lo về sinh kế khi thị trường biến động thiếu ổn định. Ông Phan Thành Bắc, Chủ tịch HĐQT HTX Sơn Hòa tại An Giang chia sẻ rằng vụ Đông Xuân vừa qua, giá lúa xuống thấp khiến nhiều hộ thuê đất gần như chỉ hòa vốn. Ngay cả những hộ có đất tự canh tác cũng chỉ đạt mức lãi khoảng 11 đến 14 triệu đồng mỗi hecta sau ba tháng sản xuất. Điều này cho thấy nông dân vẫn đang là nhóm chịu nhiều rủi ro nhất trong chuỗi giá trị lúa gạo. Nếu thiếu cơ chế quản lý đủ chặt chẽ để bảo đảm giá thu mua ổn định, người trồng lúa sẽ tiếp tục đối mặt với nhiều khó khăn chồng chất.

Giải pháp minh bạch hóa để nâng tầm giá trị nông sản

Để giải quyết bài toán giữa tự do kinh doanh và quản lý chất lượng, việc thiết lập một hệ tiêu chuẩn mới được xem là yêu cầu cấp thiết. PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, Đại học Kinh tế Quốc dân đề xuất xây dựng sàn giao dịch gạo, nơi các giao dịch được công khai về giá, sản lượng và tiêu chuẩn. Theo ông Lạng, khi thông tin được minh bạch hóa, khả năng thao túng giá hay cạnh tranh thiếu lành mạnh sẽ giảm đáng kể. Đồng thời, đây cũng là cơ sở quan trọng để cơ quan quản lý nhà nước theo dõi thị trường theo thời gian thực, từ đó đưa ra các quyết sách điều hành kịp thời và hiệu quả hơn.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Phan Minh Thông, Tổng Giám đốc Công ty CP Phúc Sinh bày tỏ sự ủng hộ đối với đề xuất bãi bỏ giấy phép vì cho rằng cơ chế này từ lâu đã tạo ra rào cản và phát sinh tâm lý “xin - cho”. Ông Thông dẫn chứng rằng nông dân trồng cà phê hay hồ tiêu, những ngành xuất khẩu tương đối tự do, hiện có đời sống khá giả hơn nhiều so với nông dân trồng lúa tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long. Theo ông, nếu được tự do xuất khẩu, thị trường sẽ trở nên sôi động hơn và người nông dân chắc chắn sẽ được hưởng lợi nhờ tính cạnh tranh trực tiếp giữa các đơn vị thu mua.

Cùng chung kỳ vọng về sự thay đổi, ông Nguyễn Đình Tùng, Tổng Giám đốc Vina T&T cho rằng khi có thêm nhiều doanh nghiệp tham gia xuất khẩu, nhu cầu thu mua lúa sẽ tăng lên, qua đó kéo giá lúa đi lên. Đặc biệt, các doanh nghiệp thương mại nhỏ thường có lợi thế trong việc khai thác những đơn hàng quy mô nhỏ nhưng mang lại giá trị cao. Việc dỡ bỏ cơ chế đầu mối xuất khẩu sẽ tạo ra làn gió mới, buộc doanh nghiệp phải liên tục đổi mới và tối ưu chi phí sản xuất để tồn tại. Điều này không chỉ giúp đa dạng hóa sản phẩm mà còn mở ra cơ hội để hạt gạo Việt Nam tiếp cận tốt hơn với các xu hướng tiêu dùng quốc tế.

Góc nhìn từ các hợp tác xã cũng cho thấy tiềm năng lớn khi thị trường được mở rộng theo hướng cạnh tranh lành mạnh. Ông Lê Quốc Việt, Giám đốc HTX Nông dân sáng tạo cho biết đơn vị hiện bán gạo tại nông trại với mức giá cao hơn đáng kể so với giá xuất khẩu bình quân hiện nay. Theo ông Việt, càng có nhiều doanh nghiệp tham gia xuất khẩu thì nông dân càng được hưởng lợi nhờ giá bán cạnh tranh hơn. Những đơn vị làm ăn thiếu uy tín sẽ tự bị quy luật thị trường đào thải mà không cần đến các biện pháp hành chính cứng nhắc, miễn là cơ quan quản lý có cơ chế hậu kiểm đủ mạnh để bảo vệ uy tín thương hiệu quốc gia.