Ngay sau đêm đăng quang tại lễ trao giải thưởng văn học danh giá bậc nhất nước Pháp, Philippe Jaenada đã dội một gáo nước lạnh vào giới mộ điệu. Tác phẩm L'Inconnue du quai de Javel kể về vụ án mạng có thật tại Paris năm 1949 không hoàn toàn là sản phẩm từ tư duy thuần túy của con người. Trên sóng phát thanh quốc gia, vị tác giả 62 tuổi thản nhiên tiết lộ ông đã nhờ đến sự can thiệp của thuật toán ba lần trong quá trình hoàn thiện bản thảo.

Nửa câu văn máy tính và trò đùa nhắm vào độc giả

Sự xuất hiện của công nghệ trong một tác phẩm văn chương hàn lâm thường bị coi là điều cấm kỵ, nhưng Jaenada lại tiếp cận nó với tâm thế trào phúng. Lần đầu tiên, ông cố tình sao chép nguyên văn một câu do ChatGPT tạo ra và giấu vào giữa những trang sách. Đây được xem như một cái bẫy nhằm thách thức độ nhạy bén của người đọc. Vị trí chính xác của câu văn này chỉ được ông bật mí riêng với hội đồng giám khảo đúng vào ngày bước lên bục nhận giải.

Lần thứ hai, hệ thống thuật toán được sử dụng thuần túy như một công cụ tra cứu tư liệu. Điểm thú vị nhất nằm ở lần can thiệp thứ ba, khi tác giả bế tắc trong việc tìm kiếm một cách diễn đạt sáo rỗng để đối xứng với một câu văn sáo rỗng khác lúc miêu tả chân dung nhân vật Louise Cansot. Máy tính đã trả về một kết quả ngô nghê đến mức khiến nhà văn bật cười. Ông quyết định bê nguyên nửa câu văn đó vào sách. Đối với Jaenada, hành động này mang tính châm biếm chính thứ công nghệ đang nhăm nhe thay thế sức sáng tạo của con người. Vị tác giả khẳng định: "Việc sử dụng AI của tôi rất hạn chế và có chủ đích, không phải để giao cho công cụ viết thay cả cuốn tiểu thuyết".

Nghịch lý tiêu chuẩn kép tại Viện Hàn lâm

Vấn đề thực sự không nằm ở dung lượng ký tự do thuật toán tạo ra, mà nằm ở thời điểm lời thú nhận được công bố. Chỉ sáu tuần trước đó, chính Viện Hàn lâm Goncourt đã thẳng tay gạch tên tiểu thuyết C'était ça ou mourir của nhà văn Thélyson Orélien khỏi danh sách đề cử. Quyết định loại bỏ được đưa ra dựa trên hai cáo buộc nghiêm trọng là quá khứ đạo văn của tác giả và những phân tích kỹ thuật cho thấy phần lớn tác phẩm mang dấu vết của máy tính.

Mặc dù Orélien kịch liệt bác bỏ mọi nghi vấn, hội đồng giám khảo vẫn giữ nguyên phán quyết. Những công cụ rà soát nội dung kỹ thuật số vốn chưa bao giờ đạt độ chính xác 100%, dẫn đến những quyết định mang tính cảm tính nhiều hơn là bằng chứng tư pháp. Đặt hai sự việc cạnh nhau, công chúng lập tức nhìn thấy một sự mâu thuẫn khổng lồ.

Một nhà văn kỳ cựu được vinh danh dù công khai dùng máy móc để tạo điểm nhấn. Ngược lại, một cây bút trẻ bị tước bỏ cơ hội chỉ vì những nghi ngờ chưa được xác thực rõ ràng. Ranh giới giữa một trò đùa nghệ thuật có chủ đích và hành vi gian lận bỗng chốc trở nên mỏng manh hơn bao giờ hết.

Khủng hoảng quy tắc của ngành xuất bản

Lời thú nhận của Philippe Jaenada đã bóc trần sự lúng túng của các hội đồng thẩm định nghệ thuật. Trí tuệ nhân tạo đã chính thức thâm nhập vào bàn làm việc của những nhà văn hàng đầu. Khi các nền tảng ngôn ngữ ngày càng tinh vi, việc cấm đoán sử dụng công nghệ trong sáng tác có thể trở thành một nỗ lực khiên cưỡng.

Giới tinh hoa văn chương buộc phải đối mặt với bài toán định nghĩa lại thế nào là sự sáng tạo. Việc vay mượn nửa câu văn của máy tính để gây cười có làm giảm giá trị của một tác phẩm trinh thám dày công nghiên cứu hay không vẫn là một câu hỏi còn bỏ ngỏ. Sự việc tại giải Goncourt 2026 là tiếng chuông cảnh báo đầu tiên, buộc các giải thưởng danh giá phải sớm thiết lập một bộ tiêu chuẩn rõ ràng nhằm đo lường mức độ can thiệp của thuật toán vào sức lao động nghệ thuật.