Giữ gìn hồn cốt nghề xôi truyền thống

Nằm bên dòng sông Hồng màu mỡ, phường Phú Thượng từ lâu đã nổi tiếng với nghề đồ xôi thủ công tinh xảo. Từ những cánh đồng phù sa, người dân nơi đây chọn lọc những giống nếp thượng hạng như nếp cái hoa vàng hay nếp dâu keo để tạo nên hương vị đặc trưng. Nghề nấu xôi tại địa phương không chỉ là công việc mưu sinh thuần túy mà còn là sự kết tinh của lao động bền bỉ, gắn liền với lịch sử trồng lúa nước lâu đời của vùng đất Thăng Long.

Trải qua nhiều thế hệ, những gánh xôi giản dị đã nuôi sống biết bao gia đình, nhưng để giữ nguyên bản hương vị trong bối cảnh hiện đại là một thách thức không nhỏ. Nghề làm xôi đòi hỏi sự tỉ mỉ, cần cù và lòng yêu nghề sâu sắc của những người thợ. Trước đây, xôi chủ yếu phục vụ các nghi lễ cúng tế, giỗ chạp hay cưới xin tại địa phương, sau đó mới dần trở thành món ăn quen thuộc trong đời sống thường nhật của người dân Thủ đô.

Chia sẻ về lịch sử làng nghề, chị Nguyễn Thị Liên Hương, chuyên viên Phòng Kinh tế - Hạ tầng và Đô thị, UBND phường Phú Thượng cho biết, nghề nấu xôi của người dân địa phương đã hình thành và tồn tại song song với quá trình trồng lúa nước. Trải qua thời gian, xôi Phú Thượng dần vang tiếng xa. Ban đầu, nấu xôi chỉ là nghề phụ, chủ yếu do phụ nữ đảm nhận. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của xã hội, nghề này đã giúp nhiều gia đình thoát nghèo, vươn lên khá giả và có tích lũy.

Để có được những hạt xôi dẻo thơm, người thợ phải tuân thủ quy tắc khắt khe từ khâu chọn nguyên liệu đến kỹ thuật đồ xôi chuẩn lửa. Mỗi loại xôi có bí quyết riêng, từ cách ngâm gạo đến điều chỉnh nhiệt độ sao cho hạt nếp chín đều, căng mọng mà không bị nát. Sự công phu này chính là linh hồn của sản phẩm, giúp xôi Phú Thượng tạo được nét riêng biệt, không thể trộn lẫn trong bức tranh ẩm thực đa dạng của Hà Nội.

Bà Mai Thị Thanh, một người thợ với gần 40 năm gắn bó với nghề, kể rằng bà đã được truyền dạy kỹ thuật làm xôi từ gia đình chồng từ năm 1988. Theo bà Thanh, bí quyết làm nên những thúng xôi thơm ngon không chỉ nằm ở nguyên liệu mà còn ở sự công phu trong từng công đoạn. Từ chiều hôm trước, bà đã phải vo gạo, ngâm đỗ và chuẩn bị lá gói. Sáng sớm, bà phải dậy đồ xôi để kịp buổi chợ. Mỗi loại xôi có kỹ thuật riêng, từ cách ngâm gạo đến điều chỉnh lửa, thậm chí ngay cả việc vo gạo cũng phải tỉ mỉ để không làm vỡ hạt.

Tuy nhiên, khi xã hội phát triển, việc sản xuất nhỏ lẻ và thiếu quy chuẩn về thương hiệu từng khiến làng nghề gặp khó trong việc mở rộng thị trường. Những gánh xôi vỉa hè dù ngon nhưng chưa đủ sức cạnh tranh trong hệ thống phân phối hiện đại. Điều này đòi hỏi làng nghề phải tìm hướng đi mới, chuyên nghiệp hơn, vừa bảo tồn giá trị di sản vừa nâng cao giá trị kinh tế cho hơn 860 hộ đang trực tiếp sản xuất và kinh doanh tại địa phương.

OCOP nâng tầm thương hiệu xôi Phú Thượng

Việc đưa các sản phẩm làng nghề vào chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) đã mở ra hướng đi hiệu quả cho kinh tế phường Phú Thượng. Năm 2025, UBND thành phố Hà Nội ban hành Quyết định số 6464/QĐ-UBND, chính thức công nhận 4 sản phẩm gồm xôi xéo, xôi chè, xôi ngũ sắc và cơm rượu nếp đạt tiêu chuẩn OCOP 3 sao. Đây là bước chuyển mình mạnh mẽ, từ sản xuất truyền thống sang hướng chuyên nghiệp, có tiêu chuẩn và thương hiệu rõ ràng trên thị trường.

Các sản phẩm đạt chuẩn này do Hợp tác xã Nông nghiệp dịch vụ tổng hợp hữu nghị Việt Nam - Mông Cổ trực tiếp sản xuất. Chứng nhận OCOP không chỉ khẳng định chất lượng mà còn là “tấm vé” giúp xôi Phú Thượng tiếp cận các kênh phân phối cao cấp như hội nghị, sự kiện lớn và trường học. Sự đa dạng từ xôi xéo dẻo thơm, xôi chè tinh tế đến xôi ngũ sắc rực rỡ sắc màu tự nhiên đã góp phần làm phong phú hệ thống sản phẩm OCOP của Thủ đô.

Nói về quá trình đổi mới này, chị Mai Thị Nga, Chi hội trưởng Chi hội 7, Hội làng nghề truyền thống xôi Phú Thượng, cho biết các hộ sản xuất hiện nay tuân thủ nghiêm ngặt quy trình chế biến, đảm bảo an toàn thực phẩm. Đồng thời, các chủ thể cũng chủ động đổi mới mẫu mã, bao bì để nâng cao tính chuyên nghiệp. Chị Nga khẳng định, đơn vị luôn xác định giữ được hồn cốt của nghề truyền thống là yếu tố cốt lõi, nhưng cũng phải thích ứng với nhu cầu thị trường hiện đại, để đưa xôi Phú Thượng ngày càng vươn xa.

Việc chuẩn hóa quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn OCOP giúp người dân ý thức hơn về việc bảo vệ thương hiệu chung. Từ năm 2016, khi được công nhận là Làng nghề truyền thống, đến khi nhãn hiệu được bảo hộ năm 2019, xôi Phú Thượng đã từng bước xây dựng lòng tin với người tiêu dùng. Đặc biệt, dấu mốc nghề làm xôi được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024 đã tạo thêm điểm tựa vững chắc để các sản phẩm OCOP tỏa sáng.

Đánh giá về tầm quan trọng của chứng nhận này, ông Bùi Thế Cường, Phó Chủ tịch UBND phường Phú Thượng, khẳng định việc 4 sản phẩm xôi đạt OCOP 3 sao trong năm 2025 là bước tiến quan trọng trong hành trình xây dựng thương hiệu địa phương. Trong thời gian tới, phường xác định tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, hỗ trợ các chủ thể OCOP nâng cao chất lượng sản phẩm để hướng tới nâng hạng sao. Đồng thời, địa phương cũng định hướng gắn phát triển làng nghề với du lịch trải nghiệm cho du khách.

Sự kết hợp giữa bảo tồn di sản và phát triển kinh tế OCOP đã tạo ra một hệ sinh thái bền vững cho làng nghề Phú Thượng. Giờ đây, xôi không chỉ hiện diện trong những chiếc thúng ủ ấm trên phố mà còn xuất hiện chuyên nghiệp trong những bao bì hiện đại, đảm bảo vệ sinh và giữ trọn hương vị truyền thống. Hành trình từ gánh xôi vỉa hè đến sản phẩm đạt chuẩn cấp thành phố là minh chứng cho sức sống mãnh liệt của một làng nghề biết thích ứng và đổi mới để vươn tầm.

Hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn với khát vọng đưa thương hiệu xôi Phú Thượng vươn xa hơn nữa, trở thành niềm tự hào không chỉ của người dân phường Phú Thượng mà còn của cả văn hóa ẩm thực Hà Nội. Sự quan tâm của chính quyền cùng nỗ lực không ngừng của các hộ sản xuất sẽ là nền tảng để những hạt nếp dẻo thơm tiếp tục kết tinh thành những giá trị kinh tế và văn hóa đặc sắc, góp phần làm giàu thêm bản sắc của vùng đất nghìn năm văn hiến trong kỷ nguyên mới.