Áp lực cạnh tranh và bài toán khan hiếm nguồn cung trái vụ

Cơn sốt sầu riêng tại thị trường Trung Quốc đang tạo ra biến động mạnh về giá cả, đồng thời buộc các quốc gia xuất khẩu phải điều chỉnh chiến lược. Theo số liệu mới nhất, kim ngạch xuất khẩu sầu riêng sang thị trường này đạt khoảng 300 triệu USD trong hai tháng đầu năm, tăng đột biến 469%. Mức tăng này cho thấy nhu cầu tiêu thụ đã phục hồi rõ rệt, đặc biệt đối với các loại trái cây giá trị cao của Việt Nam.

Lý giải xu hướng này, ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, cho rằng xuất khẩu sầu riêng tăng mạnh không chỉ nhờ các vướng mắc về kiểm dịch thực vật được tháo gỡ mà còn đến từ lợi thế trái vụ rất lớn của nước ta. Khi các quốc gia đối thủ đã qua mùa thu hoạch chính, nguồn cung từ Việt Nam xuất hiện đúng thời điểm nhu cầu tại Trung Quốc đạt đỉnh dịp lễ Tết, khiến đơn hàng tăng nhanh.

Dù vậy, đà tăng trưởng kim ngạch đang đối mặt với thực tế nguồn cung trong nước không dồi dào. Khảo sát cho thấy sản lượng sầu riêng trái vụ năm nay giảm từ 30% đến 40% do tác động của thời tiết và biến đổi khí hậu. Sự lệch pha giữa cung và cầu đẩy giá thu mua lên mức cao, khiến thị trường luôn trong tình trạng khan hiếm hàng, dù nhu cầu xuất khẩu vẫn rất thuận lợi.

Hiện nay, sầu riêng Monthong loại A được thu mua tại vựa ở mức 140.000–150.000 đồng/kg, trong khi sầu riêng Ri6 loại A dao động 80.000–84.000 đồng/kg. Mức giá cao hơn 30%–50% so với cùng kỳ năm trước cho thấy sức hút mạnh mẽ của mặt hàng này trên thị trường quốc tế. Các chuyên gia dự báo, khi các rào cản kỹ thuật được tháo gỡ hoàn toàn, áp lực nguồn cung sẽ còn gia tăng.

Cạnh tranh tại thị trường Trung Quốc vì thế không còn là câu chuyện riêng của Việt Nam, khi Thái Lan và Philippines đang tăng tốc mạnh mẽ. Đáng chú ý, doanh nghiệp Thái Lan chuyển dịch sang vận tải đường sắt qua Lào nhằm rút ngắn thời gian giao hàng và kiểm soát chất lượng tốt hơn. Lợi thế về tốc độ cùng chuỗi lạnh ổn định đang tạo áp lực trực tiếp, buộc các nhà xuất khẩu phải nâng cấp năng lực logistics nếu không muốn mất thị phần.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhìn nhận đà tăng trưởng hiện nay cho thấy nhu cầu quốc tế đối với nông sản Việt Nam vẫn duy trì tích cực. Tuy nhiên, cơ quan chức năng cũng cảnh báo cần nâng cao giá trị xuất khẩu và tính bền vững của ngành, thay vì phụ thuộc vào lợi thế trái vụ mang tính thời điểm. Việc lệ thuộc vào một thị trường, trong khi hạ tầng logistics và chất lượng chưa đồng đều, sẽ tiềm ẩn rủi ro lớn cho người nông dân.

Giải pháp nâng cao giá trị và tối ưu chuỗi cung ứng sạch

Trước áp lực cạnh tranh ngày càng gay gắt, việc thay đổi tư duy sản xuất và tối ưu chuỗi cung ứng trở thành yêu cầu mang tính sống còn đối với ngành sầu riêng. Tại các vùng miền núi như xã Trà Tân, TP Đà Nẵng, người dân đã chuyển dịch rõ rệt từ canh tác truyền thống sang mô hình nông nghiệp hàng hóa bền vững. Thay vì độc canh cây lâm nghiệp kém hiệu quả, sầu riêng được lựa chọn làm cây trồng chủ lực, mở ra hướng đi mới cho địa phương.

Anh Nguyễn Đại Châu, một trong những người tiên phong trồng sầu riêng tại thôn Thăng Phương, chia sẻ trước đây gia đình làm việc vất vả quanh năm với cây keo và hoa màu nhưng thu nhập không đáng kể. Năm 2015, sau nhiều trăn trở, anh quyết định gắn bó với sầu riêng khi nhận thấy giá trị kinh tế bền vững mà loại cây này mang lại. Theo anh, thành công không dễ đạt được vì sầu riêng đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc rất tỉ mỉ và khắt khe.

Để thích ứng với điều kiện thổ nhưỡng và biến đổi khí hậu, anh Châu chủ động lựa chọn hướng canh tác sạch, hạn chế tối đa việc sử dụng hóa chất. Trong khu vườn của mình, anh trồng xen hơn 1.000 cây chuối, tận dụng thân cây làm phân vi sinh cho sầu riêng, vừa giữ ẩm đất vừa tạo hệ sinh thái bền vững. Hiện nay, với hơn 800 gốc sầu riêng, mô hình mang lại lợi nhuận hơn 300 triệu đồng mỗi năm và được kỳ vọng đạt mức tỷ đồng trong thời gian tới.

Cùng định hướng chuyển đổi, ông Trần Cư, một nông dân khác tại địa phương, cho biết từ năm 2021 ông đã mạnh dạn chuyển đổi 3ha đất trồng keo kém hiệu quả sang trồng 200 gốc sầu riêng. Nhờ được hỗ trợ từ nguồn vốn chính sách và các lớp tập huấn kỹ thuật, ông nhận thấy thay đổi phương thức sản xuất là yếu tố then chốt để thoát nghèo. Hiện nay, sự kết hợp giữa sầu riêng và các loại cây ăn trái khác giúp gia đình ông có thu nhập ổn định khoảng 120 triệu đồng mỗi năm.

Nhìn nhận về xu hướng này, bà Nguyễn Lê Anh, Chủ tịch Hội Nông dân xã Trà Tân, cho rằng người dân vùng cao ngày càng mạnh dạn đổi mới tư duy và phát huy tinh thần sáng tạo trong lao động. Khi được hỗ trợ kịp thời về vốn và kỹ thuật từ các Chương trình mục tiêu quốc gia, kinh tế hộ gia đình đã chuyển biến rõ rệt. Những vườn cây trĩu quả là minh chứng cho sự phối hợp hiệu quả giữa chính quyền và người dân trong việc xây dựng mô hình sinh kế phù hợp với điều kiện địa phương.

Ông Lê Minh Chiến, Chủ tịch UBND xã Trà Tân, cho biết từ năm 2022 đến nay, địa phương đã hỗ trợ hơn 400 hộ dân về cây giống và kỹ thuật canh tác bài bản. Việc lồng ghép linh hoạt các chương trình giảm nghèo với phát triển kinh tế - xã hội đã tạo động lực mạnh mẽ giúp người dân vươn lên làm giàu. Các dự án sinh kế ưu tiên những loại cây có giá trị kinh tế cao và khả năng thích ứng tốt với thiên tai, trong đó sầu riêng được xem là hướng đi chiến lược cho phát triển bền vững.

Từ thực tế trên, có thể thấy rõ rằng sầu riêng Việt Nam muốn giữ vững vị thế không thể tiếp tục đi theo lối cũ dựa vào sản lượng hay lợi thế thời điểm. Khi năng lực vận hành, tính minh bạch về nguồn gốc và chất lượng sản phẩm được nâng lên theo chuẩn quốc tế, lợi thế cạnh tranh mới thực sự được xác lập. Đây không chỉ là cuộc cạnh tranh về giá, mà là cuộc đua về tốc độ, chuẩn hóa và tư duy nông nghiệp bền vững.