Thị trường các nước Bắc Âu bao gồm Thụy Điển, Đan Mạch, Na Uy, Iceland và Latvia luôn được biết đến là nhóm khách hàng sẵn sàng chi trả mức giá cao cho nông sản chất lượng. Tuy nhiên, đi kèm với lợi nhuận hấp dẫn là những rào cản kỹ thuật khắt khe bậc nhất thế giới. Thương vụ Việt Nam tại Thụy Điển vừa phát đi thông điệp cảnh báo các doanh nghiệp trong nước cần định hình lại cách làm nông nghiệp nếu muốn duy trì và mở rộng thị phần tại khu vực này.

Tiêu chuẩn khắt khe vượt khung tiêu chuẩn chung của châu Âu

Việc đầu tiên các nhà xuất khẩu cần làm là xác định rõ sản phẩm của mình đang nằm ở phân khúc nào để đáp ứng đúng thước đo chất lượng. Đối với dòng ca cao phổ thông, người mua tại Bắc Âu sẽ soi kỹ độ ẩm, tỉ lệ hạt lỗi, mức độ lên men và tính đồng nhất của hàng chục tấn nguyên liệu. Trong khi đó, ở sân chơi ca cao đặc sản, câu chuyện không dừng lại ở đặc điểm vật lý. Khách hàng yêu cầu minh bạch từ giống cây trồng, kỹ thuật sấy cho đến nguồn gốc của từng nhóm nông hộ cung cấp.

Bên cạnh yếu tố hương vị, rào cản an toàn thực phẩm là chốt chặn không thể thương lượng. Vùng nguyên liệu bắt buộc phải đạt tiêu chuẩn thực hành nông nghiệp tốt như GLOBALG.A.P, trong khi các xưởng sơ chế phải vận hành theo nguyên tắc HACCP. Nếu doanh nghiệp xuất khẩu các sản phẩm chế biến sâu hơn như bơ hoặc bột ca cao, các chứng nhận cấp cao như FSSC 22000, IFS hay BRCGS gần như là giấy thông hành bắt buộc.

Một nghịch lý mà nhiều doanh nghiệp Việt Nam thường vấp phải là sự chủ quan khi cho rằng chỉ cần đạt chuẩn của Liên minh châu Âu là đủ. Trên thực tế, một số hệ thống bán lẻ tại Bắc Âu tự thiết lập giới hạn dư lượng thuốc bảo vệ thực vật khắt khe hơn rất nhiều so với mức trần mà EU cho phép. Việc thiếu trao đổi cụ thể về danh mục hoạt chất cần kiểm soát trước khi ký hợp đồng có thể khiến toàn bộ lô hàng bị trả về hoặc tiêu hủy ngay tại cảng đến.

Sức ép từ đạo luật chống phá rừng và trách nhiệm xã hội

Câu chuyện xuất khẩu nông sản giờ đây không chỉ xoay quanh chất lượng hạt mà còn gắn chặt với sinh thái toàn cầu. Ca cao là một trong những mặt hàng bị đưa vào tầm ngắm của Quy định chống phá rừng của EU, gọi tắt là EUDR. Lộ trình áp dụng đã được ấn định rõ ràng, bắt đầu từ ngày 30/12/2026 đối với các doanh nghiệp quy mô vừa và lớn. Nhóm doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ sẽ có thêm thời gian chuẩn bị đến ngày 30/6/2027.

Theo quy định này, mọi lô hàng ca cao cập cảng châu Âu phải chứng minh được nguồn gốc từ những vùng đất không bị chặt phá rừng sau thời điểm ngày 31/12/2020. Điều này buộc các nhà xuất khẩu phải cung cấp dữ liệu định vị tọa độ chính xác của từng vườn cây. Với đặc thù canh tác manh mún tại Việt Nam, việc thu mua gom nguyên liệu từ hàng trăm nông hộ nhỏ lẻ mang theo rủi ro cực lớn về việc trộn lẫn ca cao không rõ nguồn gốc, đòi hỏi hệ thống kiểm soát nội bộ phải hoạt động với độ chính xác tuyệt đối.

Song song với câu chuyện môi trường, yếu tố con người cũng được đưa lên bàn cân. Người mua Bắc Âu sẽ rà soát chuỗi cung ứng thông qua các chương trình kiểm toán như SMETA hay amfori BSCI. Họ cần đảm bảo người nông dân được trả thù lao thỏa đáng, môi trường làm việc an toàn và tuyệt đối không có sự xuất hiện của lao động cưỡng bức hay lao động trẻ em trong các rẫy ca cao.

Lựa chọn chứng nhận thông minh thay vì đầu tư dàn trải

Ở phân khúc sản phẩm ngách, ca cao hữu cơ và thương mại công bằng đang mở ra biên độ lợi nhuận rất lớn. Tuy nhiên, sản phẩm muốn dán nhãn hữu cơ tại châu Âu phải tuân thủ nghiêm ngặt Quy định 2018/848 và sở hữu giấy chứng nhận kiểm tra điện tử hợp lệ trên nền tảng TRACES. Đáng chú ý, các quốc gia Bắc Âu còn chuộng những nhãn nhận diện địa phương như KRAV của Thụy Điển, dấu Ø của Đan Mạch hay Debio của Na Uy.

Dù các nhãn địa phương này không mang tính bắt buộc, việc sở hữu chúng lại là một lợi thế cạnh tranh vô hình giúp sản phẩm dễ dàng tiến vào các chuỗi phân phối nội địa. Thương vụ Việt Nam khuyến cáo các doanh nghiệp cần tỉnh táo, tìm hiểu sát sao yêu cầu thực tế của từng đối tác. Thay vì vung tiền chạy theo một ma trận các loại chứng nhận không cần thiết, việc đầu tư đúng và trúng vào các tiêu chuẩn bền vững như Rainforest Alliance hay Fairtrade sẽ giúp tối ưu hóa chi phí sản xuất và nâng tầm giá trị cho hạt ca cao Việt Nam.