Từng là thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Trong

Lịch sử hình thành phố cổ Hội An gắn liền với quá trình mở cõi về phương Nam của các chúa Nguyễn và sự phát triển của hoạt động giao thương quốc tế tại vùng đất Quảng Nam từ thế kỷ XVI.

Theo các tư liệu lịch sử, Hội An ra đời vào khoảng nửa cuối thế kỷ XVI, dưới thời nhà Lê. Sau khi vào trấn thủ Thuận Hóa năm 1558 và tiếp tục quản lý Quảng Nam từ năm 1570, Nguyễn Hoàng cùng con trai là Nguyễn Phúc Nguyên đã đẩy mạnh phát triển kinh tế, mở rộng quan hệ buôn bán với nước ngoài, đặt nền móng để Hội An trở thành thương cảng quan trọng của Đàng Trong.

Sang thế kỷ XVII, Hội An bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ nhờ những biến chuyển của mạng lưới thương mại khu vực. Việc triều Minh nới lỏng chính sách hàng hải cùng nhu cầu giao thương ngày càng lớn của Nhật Bản đã đưa nhiều thương nhân Nhật Bản đến các cảng thị Đông Nam Á.

Từ năm 1604 đến năm 1635, hàng trăm tàu Châu Ấn của Nhật Bản thực hiện các chuyến hải trình trong khu vực, trong đó Hội An là một trong những điểm dừng chân quan trọng nhất. Chỉ trong khoảng 3 thập niên, có 75 chuyến tàu Nhật Bản cập cảng Hội An, mang theo đồng, sắt, tiền đồng và nhiều mặt hàng khác để trao đổi lấy đường, tơ lụa, trầm hương cùng các sản vật nổi tiếng của Đàng Trong.

Khoảng năm 1617, khu phố Nhật Bản tại Hội An được hình thành và nhanh chóng phát triển. Nhiều công trình nhà ở, cửa hiệu được xây dựng dọc bờ sông, tạo nên một cộng đồng thương nhân đông đúc. Tuy nhiên, từ giữa thế kỷ XVII, do chính sách bế quan của Mạc phủ Tokugawa cùng những biến động chính trị, cộng đồng người Nhật dần suy giảm. Vai trò của họ trong hoạt động thương mại tại Hội An cũng từng bước được thay thế bởi cộng đồng người Hoa.

Người Hoa đã đến Hội An buôn bán từ khá sớm, nhưng phải đến giữa thế kỷ XVII, sau những biến động dẫn đến sự sụp đổ của nhà Minh, làn sóng di cư mới diễn ra mạnh mẽ. Nhiều nhóm cư dân Minh Hương đến định cư tại Hội An và dần giữ vai trò chủ đạo trong các hoạt động thương mại. Những ghi chép của thương nhân và sứ giả phương Tây cho thấy Hội An thời kỳ này là một cảng thị quốc tế sôi động với lượng hàng hóa phong phú từ nhiều quốc gia trong khu vực.

Năm 1695, sứ giả người Anh Thomas Bowyear mô tả khu phố Faifo có khoảng 100 ngôi nhà nằm san sát bên sông. Theo ghi chép của ông, phần lớn cư dân khi đó là người Hoa và các hoạt động thương mại chủ yếu cũng do cộng đồng này đảm nhiệm. Dù không còn đạt tới mức độ hưng thịnh như thời kỳ người Nhật giữ vai trò trung tâm, Hội An vẫn đón nhiều tàu buôn từ Nhật Bản, Quảng Đông, Xiêm, Campuchia, Manila và Indonesia.

Ít ai biết rằng khi Hội An đang ở thời kỳ cực thịnh của một thương cảng quốc tế vào thế kỷ XVII thì Singapore hiện đại vẫn chưa xuất hiện. Phải đến năm 1819, người Anh mới đặt nền móng cho sự hình thành của Singapore. Khi đó, Hội An đã có gần 3 thế kỷ tồn tại và phát triển.

Sự phồn thịnh của cảng thị Hội An kéo dài đến thế kỷ XVIII trước khi bị gián đoạn bởi những biến động lịch sử. Năm 1775, khi phong trào Tây Sơn bùng nổ và quân Trịnh tiến vào chiếm Quảng Nam, Hội An rơi vào cảnh chiến tranh và tàn phá. Nhiều công trình thương mại bị phá hủy, nhiều thương nhân giàu có cùng các thành viên của dòng họ Nguyễn rời Hội An vào Nam lập nghiệp.

Sau chiến tranh, người Việt và người Hoa cùng tham gia tái thiết đô thị từ những đống đổ nát. Nhiều khu phố được xây dựng lại theo phong cách kiến trúc của 2 cộng đồng cư dân này. Trong quá trình đó, những dấu tích còn sót lại của khu phố Nhật Bản dần biến mất. Dù hoạt động giao thương được khôi phục, Hội An không còn lấy lại vị thế của thời kỳ cực thịnh.

Đến thế kỷ XIX, sự bồi lấp của cửa sông Cửa Đại và sông Cổ Cò khiến tàu thuyền lớn ngày càng khó tiếp cận cảng thị. Cùng với chính sách hạn chế giao thương với nước ngoài của triều Nguyễn, Hội An dần đánh mất vai trò là một thương cảng quốc tế quan trọng.

Tuy nhiên, nơi đây vẫn duy trì vị thế là trung tâm thương nghiệp của khu vực. Nhiều tuyến phố được mở rộng, các hội quán và nhà cổ tiếp tục được xây dựng, góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng của phố cổ Hội An còn được lưu giữ đến ngày nay.

Gìn giữ giá trị quá khứ để tạo nên dấu ấn cho hiện tại

Trải qua nhiều biến động lịch sử, Hội An hiện là một trong những "viên ngọc quý" của ngành du lịch Việt Nam, thu hút đông đảo du khách trong nước và quốc tế. Những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế kỷ vẫn hiện diện rõ nét trong không gian kiến trúc, cảnh quan và đời sống văn hóa địa phương.

Theo thống kê, khu vực thành phố Hội An (trước sáp nhập) có 27 di tích cấp quốc gia, 49 di tích cấp tỉnh và hơn 1.330 di tích nằm trong danh mục bảo vệ của thành phố. Riêng khu phố cổ có 1.130 di tích, trong đó có 9 di tích đơn lẻ được xếp hạng cấp quốc gia và 8 di tích cấp tỉnh.

Hệ thống di tích tại đây bao gồm các công trình dân dụng như nhà ở, cầu, giếng, chợ; các công trình tín ngưỡng như đình, chùa, lăng, miếu, hội quán, nhà thờ tộc; cùng nhiều công trình đặc thù khác. Sự kết hợp giữa các phong cách kiến trúc Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản và phương Tây đã tạo nên diện mạo riêng của đô thị cổ Hội An.

Giữa nhịp phát triển của đời sống hiện đại, Hội An vẫn lưu giữ những dãy nhà cổ mái ngói phủ màu thời gian, những bức tường vàng đặc trưng và hệ thống đèn lồng xuất hiện trên nhiều tuyến phố. Bên cạnh giá trị kiến trúc, các hoạt động văn hóa truyền thống như hát bài chòi, hò khoan trên sông Hoài cùng nhiều phong tục, tín ngưỡng dân gian vẫn được duy trì trong đời sống cộng đồng.

Năm 1999, phố cổ Hội An được UNESCO ghi danh vào Danh mục Di sản Văn hóa Thế giới theo các tiêu chí về sự giao thoa văn hóa và là hình mẫu tiêu biểu của một thương cảng truyền thống châu Á còn được bảo tồn. Sự kiện này đánh dấu một cột mốc quan trọng trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản của địa phương.

Trong nhiều năm qua, Hội An liên tục xuất hiện trong các bảng xếp hạng và bình chọn của các tổ chức, tạp chí du lịch quốc tế. Năm 2013, tạp chí du lịch Wanderlust của Anh trao giải "Thành phố được yêu thích nhất thế giới" cho Hội An thông qua bình chọn của độc giả.

Năm 2019, tạp chí Travel + Leisure của Mỹ xếp Hội An đứng đầu danh sách 15 thành phố hấp dẫn nhất thế giới do độc giả bình chọn. Cũng trong năm này, Hội An được vinh danh là "Điểm đến thành phố văn hóa hàng đầu châu Á" tại Giải thưởng Du lịch Thế giới (World Travel Awards).

Tháng 9/2025, phố cổ Hội An được nền tảng du lịch trực tuyến Tourlane vinh danh là trung tâm lịch sử đẹp nhất châu Á, sánh cùng Krakow (Ba Lan) và Avignon (Pháp). Tháng 10/2025, Hội An tiếp tục được xướng tên tại hạng mục "Điểm đến thành phố văn hóa hàng đầu châu Á" của Giải thưởng Du lịch Thế giới 2025...

Hơn 4 thế kỷ kể từ khi hình thành và phát triển như một thương cảng sầm uất của Đàng Trong, Hội An vẫn lưu giữ nhiều lớp trầm tích văn hóa của quá khứ. Những công trình kiến trúc cổ, hệ thống đường phố truyền thống cùng không gian sinh hoạt đặc trưng đã tạo nên một đô thị di sản mang đậm dấu ấn lịch sử, trở thành điểm đến quen thuộc của du khách trên hành trình khám phá Việt Nam.