Nhắc đến thế hệ ca sĩ nhạc nhẹ đầu tiên của Việt Nam sau năm 1975, NSƯT Ái Vân là cái tên để lại dấu ấn đặc biệt. Bà từng là ngôi sao hàng đầu trên sân khấu ca nhạc, ghi dấu trong điện ảnh, sở hữu nhan sắc nổi bật và là nghệ sĩ Việt Nam đầu tiên giành giải thưởng lớn về nhạc nhẹ tại một liên hoan âm nhạc quốc tế.

Thế nhưng phía sau ánh hào quang ấy là hành trình nhiều biến cố, từ những đổ vỡ hôn nhân đến cuộc chiến với bệnh ung thư.

Mỹ nhân nổi tiếng đến mức được gọi là “sự kiện”

NSƯT Ái Vân sinh năm 1954 tại Phố Huế, Hà Nội, là người con thứ 12 trong gia đình có 14 anh chị em. Mẹ bà là nghệ sĩ cải lương Ái Liên - một tên tuổi nổi tiếng của sân khấu Việt Nam. Cha bà là ông Hà Quang Định - chủ hãng Vietfilm (Hãng phim tư nhân đầu tiên tại Việt Nam). 

Trong cuốn tự truyện "Để gió cuốn đi", nữ nghệ sĩ cho biết gia đình từng sinh sống tại biệt thự trên phố Doren, nay là phố Nguyễn Bỉnh Khiêm. Sau đó, gia đình chuyển về khu nhà số 36 - 38 Phố Huế. Trong đó, căn nhà số 36 rộng 136m2 là nơi sinh hoạt của gia đình, còn khu đất số 38 rộng khoảng 600m2 được sử dụng làm sân chơi, rồi trở thành sàn nhảy Paramount nổi tiếng trước khi được xây dựng thành rạp hát Ái Liên vào năm 1952.

Chính không gian nghệ thuật ấy đã trở thành cái nôi nuôi dưỡng niềm đam mê của Ái Vân từ thuở nhỏ. Mẹ bà là người Bắc nhưng hát cải lương và tân nhạc bằng giọng Nam, giúp con gái sớm tiếp xúc với những làn điệu trữ tình đặc sắc. Cha bà tuy là doanh nhân nhưng rất yêu nghệ thuật, luôn tạo điều kiện để con theo học âm nhạc và tham gia các hoạt động biểu diễn.

Ngay từ nhỏ, Ái Vân đã tham gia ca hát và đóng phim. Nhờ vậy, bà sớm được công chúng biết đến ở cả lĩnh vực điện ảnh lẫn âm nhạc. Tác phẩm "Chị Nhung" do Ái Vân đảm nhận vai chính từng tạo tiếng vang lớn, đưa tên tuổi bà phủ sóng rộng rãi. Ngoài ra, nữ nghệ sĩ còn tham gia các bộ phim như "Chú rể đi đâu", "Bản danh sách mật".

Trong tự truyện, Ái Vân kể rằng năm 1967, khi mới 13 tuổi, bà xem bộ phim "Cánh buồm đỏ thắm" của hãng Mosfilm (Liên Xô cũ). Hình tượng chàng thủy thủ Gray trong phim đã để lại ấn tượng sâu sắc đến mức suốt nhiều năm tuổi thiếu nữ, bà thường mơ về một chuyện tình lãng mạn như trong tác phẩm điện ảnh nổi tiếng này.

Dù được đánh giá cao về diễn xuất, Ái Vân lựa chọn âm nhạc là con đường sự nghiệp chính. Năm 1971, khi mới 17 tuổi, bà tham gia thực hiện các tiểu phẩm kịch cho Đài Truyền hình. Sau đó, nữ nghệ sĩ vào Nam hoạt động trong Đoàn Ca múa Bông Sen. Với chất giọng chuẩn, phát âm rõ ràng, bà còn đảm nhận công việc phát thanh viên. Năm 1976, Ái Vân trở lại Hà Nội theo học tại Nhạc viện Hà Nội. Sau khi tốt nghiệp, bà về công tác tại Nhà hát Nhạc nhẹ Việt Nam từ năm 1979.

Thuộc lớp nghệ sĩ được đào tạo bài bản về thanh nhạc, lại được thừa hưởng nền tảng nghệ thuật dân gian từ gia đình, Ái Vân nhanh chóng khẳng định vị trí trong làng nhạc. Bà sở hữu chất giọng light lirico soprano cao, sáng, giàu nội lực cùng âm sắc riêng biệt.

Từ cuối thập niên 1970 đến những năm 1980, Ái Vân trở thành một trong những ca sĩ nhạc nhẹ nổi tiếng nhất miền Bắc. Tiếng hát của bà xuất hiện thường xuyên trên sóng phát thanh qua hàng loạt ca khúc như "Bài ca xây dựng", "Triệu bông hồng", "Ru con mùa đông", "Trăng chiều", "Em đứng giữa giảng đường hôm nay", "Người ơi người ở đừng về", "Và con tim đã vui trở lại", "Tango Say"...

Bước ngoặt lớn trong sự nghiệp đến vào năm 1981 khi Ái Vân tham dự Liên hoan Âm nhạc quốc tế Dresden tại Đức. Tại đây, bà giành Giải thưởng lớn với phần trình diễn ca khúc "Bài ca xây dựng" cùng bài hát tiếng Đức "Mặt trời chưa bao giờ mọc như thế". Đây được xem là giải thưởng nhạc nhẹ quốc tế đầu tiên của Việt Nam, mở ra cơ hội để nữ nghệ sĩ biểu diễn tại nhiều quốc gia trên thế giới.

Thành công tại Dresden đưa tên tuổi Ái Vân lên một tầm cao mới. Giới chuyên môn đánh giá cao kỹ thuật thanh nhạc của bà, đặc biệt là khả năng chuyển đổi giữa các quãng giọng một cách mượt mà, xử lý tác phẩm giàu cảm xúc nhưng vẫn bảo đảm tính học thuật. Năm 1988, Ái Vân được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú khi chỉ mới 36 tuổi, là một trong 2 nghệ sĩ trẻ nhất được phong tặng danh hiệu ở đợt này (người thứ 2 là Như Quỳnh).

Bên cạnh giọng hát, Ái Vân còn được xem là một trong những biểu tượng nhan sắc của làng giải trí Việt Nam thập niên 1980. Ngày ấy, nhiều lớp thanh niên thường có thói quen để hình của Ái Vân trong áo để thi thoảng lại lôi ra ngắm nhìn. Nữ ca sĩ nổi tiếng đến mức bất kể xuất hiện ở đâu hay làm gì cũng trở thành một sự kiện hot. Chẳng hạn, việc Ái Vân đạp xe quanh Hồ Hoàn Kiếm cũng là một sự kiện được mọi người chú ý.

Từng uống thuốc tự tử, rời bỏ quê hương vì hôn nhân không trọn vẹn

Phía sau hào quang sân khấu và sự ngưỡng mộ của công chúng, cuộc sống tình cảm của Ái Vân lại nhiều sóng gió. Hai cuộc hôn nhân đầu tiên của nữ nghệ sĩ đều tan vỡ, để lại những dấu ấn khó quên trong cuộc đời bà.

Khi đang sở hữu danh tiếng và sự nghiệp đáng mơ ước, Ái Vân bất ngờ quyết định rời Việt Nam, sang Đức du học ngành đạo diễn sân khấu theo dạng ký kết giữa 2 nước. Tuy nhiên, vào tháng 11/1989, sự kiện bức tường Berlin sụp đổ đã gây ra nhiều trở ngại khiến ước mơ của bà gián đoạn. 

Trong chương trình Chân dung nghệ sĩ của Jimmy Nhựt Hà, ca sĩ Ái Vân hé lộ cuộc sống thăng trầm với chuỗi bi kịch khiến bà từng tìm đến cái chết. “Tôi rất kỳ vọng vào chuyến đi vì không muốn mình cứ mãi là một nghệ sĩ trình diễn. Tôi muốn làm đạo diễn sân khấu sau khi giải nghệ hoặc sự nghiệp ca hát không còn như trước nữa. Trước đó, tôi từng đoạt giải trong Liên hoan Âm nhạc quốc tế Dresden nên giới nghệ thuật bên Đức cũng biết đến mình”, danh ca Ái Vân chia sẻ. 

Tuy nhiên, bà cho biết mình dường như sụp đổ khi nghe tin kế hoạch du học “bất khả thi” do thể chế Đức đã thay đổi. “Tôi bị sốc khi dành cả năm trời để kỳ vọng cho kế hoạch tương lai. Cộng thêm tình duyên của tôi quá bi đát. Tôi không có con đường nào để giải thoát nên quyết định uống thuốc ngủ tự tử. Rất may, bà vú trong nhà phát hiện và đưa tôi đi nhà thương rửa ruột”, Ái Vân cho biết thêm.

Thực tế, du học chỉ là một trong nhiều lý do khiến bà đột ngột từ bỏ ánh hào quang. Cuộc hôn nhân bi kịch đã khiến bà trở nên tuyệt vọng, không thể tìm thấy sự giải thoát cho chính mình.

NSƯT Ái Vân nghẹn ngào kể về người chồng cũ: “Chuyện tình duyên của tôi rất lận đận. Người đó rất có tài, giỏi giang nhưng trong chuyện vợ chồng thì khác. Những lúc vui thì không sao, còn những lúc không vừa ý thì xem mình chả là cái gì, như con chó con mèo trong nhà.

Nghệ sĩ mà, tôi không muốn đời tư mình phơi bày, cũng không muốn người ta đối xử mình khác với trên sân khấu. Tôi nghĩ cách tốt nhất là nên chia tay. Còn không chia tay một cách bình yên thì tôi phải chạy trốn thôi. Đó là lý do tôi rời Việt Nam khi sự nghiệp đang ở trên đỉnh cao”.

Sau đó, khi tình hình ổn định, bà may mắn được sang Đức nhưng vẫn phải để lại con trai 4 tuổi ở Việt Nam. Tuy nhiên, khi Đông Đức và Tây Đức sáp nhập, ngôi trường của nữ ca sĩ theo học đã phải ngừng hoạt động. Ái Vân cho biết bà dường như gục ngã trước sự trớ trêu của số phận. Để tìm cơ hội cho chính mình, nữ ca sĩ đưa ra một quyết định mạo hiểm, đó là “vượt biên” từ Đông Đức sang Tây Đức. Thời điểm này, bà thừa nhận may mắn khi “vượt ải” suôn sẻ và được Chính phủ cho sống trong trại tị nạn. 

Cơ hội đến khi Ái Vân được một Việt kiều nhận ra và mời hát trong một chương trình do vợ chồng ông tổ chức. Cũng đúng lúc này, ca sĩ Duy Khánh từ Việt Nam sang nên cặp đôi đã kết hợp biểu diễn trong một quán bar. Từ đây, cuộc đời của bà như bước sang một trang mới khi gặt hái được những thành công vang dội tại thị trường hải ngoại.

Ánh hào quang lần nữa tìm đến Ái Vân khi bà được một bầu show giới thiệu cho trung tâm Thúy Nga. Ngay trong lần thử giọng đầu tiên, bà đã nhận được lời mời hợp tác. Đến năm 1994, nghệ sĩ Ái Vân cùng người chồng mới sang Mỹ định cư. Nhờ giọng hát giàu kỹ thuật cùng kinh nghiệm sân khấu, Ái Vân ghi dấu ấn với nhiều tiết mục mang đậm chất dân gian Bắc Bộ, hóa thân thành các nhân vật như Thúy Kiều, Thị Mầu trên sân khấu.

Ngoài ca hát, Ái Vân còn được đánh giá cao ở khả năng diễn xuất và múa, giúp bà thực hiện thành công nhiều tiết mục sân khấu tổng hợp đòi hỏi kỹ năng toàn diện.

Biến cố tiếp tục xảy đến vào năm 2000 khi Ái Vân phát hiện mắc ung thư vú trong một lần khám sức khỏe định kỳ. Ban đầu, bà không cảm nhận dấu hiệu bất thường nào nên chưa muốn phẫu thuật vì lịch biểu diễn dày đặc. Sau khi thực hiện sinh thiết, nữ nghệ sĩ quyết định điều trị theo chỉ định của bác sĩ.

Quá trình hóa trị kéo dài nhiều tháng khiến bà bị rụng tóc, sụt cân và chịu áp lực tâm lý nặng nề. Ái Vân từng kể khoảnh khắc phải cạo bỏ toàn bộ mái tóc là một trong những cú sốc lớn nhất cuộc đời. Dù vậy, bà vẫn duy trì hoạt động nghệ thuật trong khả năng cho phép. Nữ nghệ sĩ cho biết chính sân khấu và tình yêu dành cho âm nhạc đã giúp mình giữ được tinh thần lạc quan trong những ngày khó khăn nhất. May mắn, khối u được phát hiện ở giai đoạn sớm và chưa di căn. Sau nhiều tháng điều trị, sức khỏe của bà dần hồi phục.

Hiện nay, NSƯT Ái Vân đã rời xa sân khấu. Sau 2 cuộc hôn nhân đổ vỡ, bà tìm được sự bình yên bên người chồng thứ 3 là một kỹ sư tin học. Vợ chồng bà có một con gái chung. Người con trai với cuộc hôn nhân trước cũng sang Mỹ sinh sống cùng mẹ. Năm 2016, Ái Vân phát hành tự truyện "Để gió cuốn đi", ghi lại những chặng đường đáng nhớ trong cuộc đời và sự nghiệp.

Ở tuổi ngoài 70, nữ nghệ sĩ lựa chọn cuộc sống kín tiếng bên gia đình tại Mỹ. Thi thoảng, bà trở về Hà Nội, nơi lưu giữ ký ức tuổi thơ, những năm tháng danh vọng và hành trình nghệ thuật đã đưa tên tuổi Ái Vân trở thành một trong những biểu tượng của nền nhạc nhẹ Việt Nam thế kỷ XX.