Nghị định 109/2026 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong các lĩnh vực bổ trợ tư pháp, hôn nhân và gia đình, thi hành án dân sự và phá sản sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 18/5/2026, thay thế Nghị định 82/2020 và các nội dung sửa đổi, bổ sung tại Nghị định 117/2024.

Theo quy định mới, mức xử phạt đối với các hành vi vi phạm chế độ một vợ, một chồng được điều chỉnh tăng so với trước đây. Cụ thể, tại Điều 62 Nghị định 109/2026, các hành vi vi phạm sẽ bị phạt tiền từ 5-10 triệu đồng.

Các hành vi bị xử phạt trong khung này bao gồm: người đang có vợ hoặc có chồng mà kết hôn với người khác; người chưa có vợ hoặc chưa có chồng nhưng kết hôn với người mà mình biết rõ đang có vợ hoặc chồng. Bên cạnh đó, hành vi đang có vợ hoặc chồng nhưng chung sống như vợ chồng với người khác cũng thuộc diện xử phạt.

Trường hợp người chưa có vợ hoặc chồng nhưng chung sống như vợ chồng với người mà mình biết rõ đang trong quan hệ hôn nhân hợp pháp cũng bị xử lý tương tự. Ngoài ra, việc kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa những người có quan hệ gia đình bị pháp luật cấm, như giữa cha mẹ nuôi với con nuôi, cha chồng với con dâu, mẹ vợ với con rể, cha dượng với con riêng của vợ hoặc mẹ kế với con riêng của chồng, cũng bị xử phạt trong mức này.

Nghị định cũng quy định xử phạt đối với các hành vi cản trở kết hôn, yêu sách của cải trong hôn nhân hoặc cản trở việc ly hôn.

Đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng hơn, mức xử phạt từ 10-20 triệu đồng tiếp tục được giữ nguyên. Các hành vi thuộc nhóm này gồm: kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa những người cùng dòng máu về trực hệ hoặc có họ trong phạm vi ba đời; kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa cha mẹ nuôi với con nuôi.

Ngoài ra, các hành vi cưỡng ép kết hôn, lừa dối kết hôn; cưỡng ép ly hôn hoặc lừa dối ly hôn cũng bị xử phạt trong khung này. Việc lợi dụng hôn nhân nhằm mục đích xuất cảnh, nhập cảnh, cư trú, nhập quốc tịch Việt Nam hoặc quốc tịch nước ngoài; hưởng các chế độ ưu đãi của Nhà nước hoặc đạt được mục đích khác không nhằm xây dựng gia đình cũng bị xử lý.

Trường hợp lợi dụng ly hôn để trốn tránh nghĩa vụ tài sản, vi phạm chính sách, pháp luật về dân số hoặc nhằm mục đích khác không nhằm chấm dứt quan hệ hôn nhân cũng thuộc diện bị xử phạt từ 10-20 triệu đồng.

Theo Luật Hôn nhân và gia đình, “chung sống như vợ chồng” được xác định là việc nam và nữ tổ chức cuộc sống chung và coi nhau là vợ chồng. Thực tiễn áp dụng theo hướng dẫn tại Thông tư liên tịch 01/2001 cho thấy, hành vi này có thể được nhận diện thông qua việc hai bên sống chung như một gia đình, có con chung, có tài sản chung hoặc được cộng đồng xung quanh thừa nhận là quan hệ vợ chồng, независимо việc công khai hay không công khai.

Bên cạnh xử phạt hành chính, hành vi vi phạm chế độ một vợ, một chồng còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng. Các trường hợp như làm đổ vỡ hôn nhân dẫn đến ly hôn hoặc tái phạm sau khi đã bị xử phạt hành chính có thể bị áp dụng hình phạt cải tạo không giam giữ đến 1 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm.

Đối với những trường hợp đặc biệt nghiêm trọng như hành vi dẫn đến việc vợ, chồng hoặc con của một trong hai bên tự sát hoặc vẫn duy trì quan hệ trái pháp luật dù đã có quyết định của tòa án buộc chấm dứt, người vi phạm có thể bị phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm theo quy định của pháp luật.