Một nghiên cứu mới do các nhà khoa học tại Đại học Flinders (Australia) thực hiện cho rằng dân số thế giới hiện nay đã vượt xa sức chứa bền vững của Trái Đất.

Theo nhóm nghiên cứu, nhân loại đã đẩy hành tinh vượt quá giới hạn dài hạn. Nếu xu hướng tiêu dùng không kiểm soát vẫn tiếp diễn, các vấn đề môi trường và xã hội trên toàn cầu có thể ngày càng trầm trọng.

Nhóm khoa học đã phân tích dữ liệu lớn về dân số toàn cầu và mức tiêu thụ tài nguyên từ năm 1000 sau Công nguyên. Kết quả cho thấy trong nhiều thế kỷ trước, dân số loài người vẫn duy trì trạng thái cân bằng với hệ sinh thái. Khi số người tăng lên, nhu cầu về tài nguyên và năng lượng cũng tăng, nhưng đổi mới công nghệ cùng với khả năng tái tạo của tự nhiên vẫn đủ để đáp ứng.

Sự gia tăng dân số khi đó còn thúc đẩy phát minh và phát triển công nghệ, từ đó tiếp tục hỗ trợ sự mở rộng của xã hội loài người. Cơ chế này vận hành như một “động cơ tăng trưởng tự duy trì”.

Tuy nhiên, sự cân bằng này bắt đầu bị phá vỡ vào thập niên 1950, sau Thế chiến II và sự xuất hiện của thế hệ “baby boomer”.

Đến năm 1962, thế giới bước vào giai đoạn mới khi tốc độ tăng trưởng bắt đầu giảm dù tổng dân số vẫn tiếp tục tăng.

Theo giáo sư Corey Bradshaw, tác giả chính của nghiên cứu, đây là dấu hiệu của một “giai đoạn nhân khẩu học tiêu cực”. “Điều đó có nghĩa là việc bổ sung thêm dân số không còn dẫn đến tốc độ tăng trưởng nhanh hơn", ông cho biết.

Hiện nay, dân số thế giới ước tính khoảng 8,3 tỷ người, tăng đáng kể so với mốc 7 tỷ vào năm 2011. Tuy vậy, tốc độ tăng dân số đã chậm lại rõ rệt so với mức cao nhất vào thập niên 1960.

Các nhà nghiên cứu dự đoán dân số toàn cầu có thể đạt đỉnh trong vài thập kỷ tới, có thể vào cuối thập niên 2060 hoặc 2070. Khi đó, dân số thế giới có thể dao động từ 11,7 đến 12,4 tỷ người.

Sau giai đoạn này, dân số toàn cầu được dự báo sẽ bắt đầu suy giảm – lần đầu tiên kể từ sau Đại dịch Cái Chết Đen (dịch hạch) vào thế kỷ 14.

Theo nhóm nghiên cứu, những vấn đề về giới hạn dân số của Trái Đất trong nhiều thập kỷ qua phần nào bị “che giấu” bởi việc con người phụ thuộc quá nhiều vào nhiên liệu hóa thạch. Đây là nguồn tài nguyên hữu hạn và đang bị khai thác nhanh hơn khả năng tự phục hồi của tự nhiên.

Dầu và khí đốt đã giúp thế giới tăng mạnh sản xuất lương thực, mở rộng nguồn năng lượng và thúc đẩy công nghiệp phát triển. Nhờ nguồn năng lượng dồi dào này, xã hội có thể duy trì mức tiêu thụ cao và nuôi sống dân số ngày càng lớn.

Điều đó khiến nhân loại không sớm nhận ra các giới hạn tự nhiên của hành tinh. Thay vì phải giảm tiêu thụ khi tài nguyên trở nên khan hiếm, con người có thể tiếp tục khai thác thêm dầu và khí để duy trì hệ thống.

Theo nghiên cứu, việc tận dụng nhiên liệu hóa thạch đã làm suy yếu cơ chế “tự điều chỉnh” của tự nhiên đối với sự gia tăng dân số. Tuy nhiên, khi nguồn năng lượng này dần cạn kiệt, những giới hạn thực sự của Trái Đất bắt đầu bộc lộ rõ hơn.

Theo giáo sư Bradshaw, dân số bền vững thực sự của Trái Đất thấp hơn nhiều so với hiện tại.

“Tính toán của chúng tôi cho thấy dân số toàn cầu bền vững vào khoảng 2,5 tỷ người nếu mọi người sống trong giới hạn sinh thái và vẫn duy trì mức sống kinh tế ổn định,” ông nói.

Ông cảnh báo rằng nếu nhân loại tiếp tục đi theo con đường hiện nay, xã hội có thể đối mặt với những cuộc khủng hoảng sâu sắc hơn. Các hệ thống hỗ trợ sự sống của hành tinh đã chịu áp lực lớn, và nếu không thay đổi nhanh cách sử dụng năng lượng, đất đai và thực phẩm, hàng tỷ người có thể phải đối mặt với bất ổn gia tăng.

Dù vậy, không phải tất cả nhà khoa học đều đồng ý với con số 2,5 tỷ người. Một số nghiên cứu cho rằng sức chứa của Trái Đất cao hơn đáng kể, trong khi những ước tính khác dự đoán dân số toàn cầu có thể đạt khoảng 10 tỷ người.

Nhóm nghiên cứu cũng nhấn mạnh rằng công trình này không kêu gọi giảm dân số toàn cầu hay các chương trình kiểm soát dân số cực đoan. Trước đây, nhiều nhà khoa học đã cảnh báo các biện pháp như vậy thường vô ích, thô bạo và có thể gây hại, đặc biệt khi gắn với tư tưởng ưu sinh hoặc định kiến xã hội.

Theo các tác giả, điều quan trọng hơn là phải xem xét lại cách con người sử dụng đất đai, nước, năng lượng và tài nguyên cho các thế hệ tương lai.

“Ngày nay, những lựa chọn chúng ta đưa ra trong vài thập kỷ tới sẽ quyết định phúc lợi của các thế hệ tương lai cũng như khả năng phục hồi của thế giới tự nhiên,” giáo sư Bradshaw kết luận.

Nghiên cứu được công bố trên tạp chí khoa học Environmental Research Letters.