Thầy giáo nổi danh nước Việt đỗ trạng nguyên ở Trung Quốc, được vua vẽ cả chân dung để cạnh ngai vàng

Đời sống • 18/11/2026 17:40

Từ cậu bé ham học ở vùng đất Thanh Oai đến bậc đại khoa được triều đình trọng dụng, cuộc đời Nguyễn Trực gắn với nhiều dấu mốc đặc biệt trong lịch sử khoa bảng nước nhà.

Vị “Lưỡng quốc Trạng nguyên” được vua yêu quý

Thầy giáo Nguyễn Trực tự Công Dĩnh, hiệu Sư Liêu, quê ở xã Bối Khê, huyện Thanh Oai, nay thuộc xã Tam Hưng, TP. Hà Nội. Ông sinh năm 1417 trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Ông nội là cụ Nguyễn Bính, từng giữ chức Nho học huấn đạo tại Quốc Tử Giám dưới triều Trần Hiến Tông; cha là Nguyễn Thời Trung, từng làm chức Giáo thụ Quốc Tử Giám dưới triều Lê Thái Tông.

Từ nhỏ, Nguyễn Trực đã nổi tiếng thông minh, ham học. Theo các tài liệu ghi chép về ông, năm 8 tuổi, ông bắt đầu đi học, đến năm 12 tuổi đã có khả năng làm thơ, văn. Năm Thiệu Bình thứ nhất (1434), ông tham dự kỳ thi Hương. Đến năm Nhâm Tuất, niên hiệu Đại Bảo thứ 3 (1442), dưới triều vua Lê Thái Tông, Nguyễn Trực dự kỳ thi Đình và đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ đệ nhất danh, tức Trạng nguyên khi vừa tròn 25 tuổi.

Khoa thi năm 1442 có 33 người đỗ tiến sĩ. Nguyễn Trực đứng đầu danh sách, tiếp theo là Bảng nhãn Nguyễn Như Đổ và Thám hoa Lương Như Hộc. Sau khi đỗ đạt, ông được triều đình bổ nhiệm làm Trực học sĩ tại Viện Hàn lâm, sau đó được cử làm An phủ sứ phủ Nam Sách rồi trở về triều giữ chức Thị giảng.

Cùng năm đỗ Trạng nguyên, cha Nguyễn Trực qua đời, ông phải về nhà chịu tang. Sau thời gian để tang, ông tiếp tục đảm nhiệm các công việc trong triều đình. 

Ngày 13/3 năm Giáp Tuất (1454), mẹ qua đời, Nguyễn Trực xin về quê chịu tang. Trong 3 năm ở quê, ông tiếp tục mở lớp dạy học, thu hút đông đảo sĩ tử từ nhiều nơi tìm đến theo học. Nhiều người trong số đó sau này trở thành nhà nho, danh sĩ và đỗ đạt trong các kỳ khoa cử. Trong thời gian này, vua Lê Nhân Tông vẫn nhớ đến vị Trạng nguyên nên cho người vẽ chân dung Nguyễn Trực, đặt bên cạnh ngai vàng.

Năm Đinh Sửu (1457), sau khi mãn tang mẹ, Nguyễn Trực được triều đình triệu về kinh. Cùng năm, sứ thần nhà Minh là Hoàng Gián sang Đại Việt. Nguyễn Trực được giao tiếp đón và ứng đối với sứ giả. Theo các tài liệu viết về ông, bằng khả năng thơ văn, ông đã sáng tác tập thơ Lưu biệt gồm 50 vận, để lại ấn tượng với sứ thần nhà Minh. Sau đó, ông được triều đình cử đi sứ Trung Quốc.

Liên quan đến chuyến đi này, một số tài liệu và giai thoại lưu truyền câu chuyện Nguyễn Trực cùng Phó sứ Trịnh Thiết Tường tham dự kỳ thi Đình tại Trung Quốc. Nguyễn Trực đỗ Trạng nguyên, còn Trịnh Thiết Tường đỗ Bảng nhãn. Từ đó, Nguyễn Trực được gắn với danh xưng “Lưỡng quốc Trạng nguyên”. 

Áo thờ Trạng nguyên Nguyễn Trực tại văn chỉ Thế Trụ, Hà Nội. Ảnh: VOV

Có tên trên bia Tiến sĩ đầu tiên được dựng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Sau chuyến đi sứ, Nguyễn Trực tiếp tục được triều đình trọng dụng, đảm nhiệm nhiều chức vụ khác nhau. Năm 1459, vua Lê Nhân Tông bị Lê Nghi Dân sát hại trong cuộc biến loạn cung đình. Sau khi lên ngôi, Lê Nghi Dân từng muốn trọng dụng Nguyễn Trực nhưng ông không nhận lời. Năm 1460, Lê Thánh Tông lên ngôi, Nguyễn Trực tiếp tục được giao đảm nhiệm các chức vụ trong triều đình, trong đó có Bái trung thư lệnh và Tri tam quán sự.

Đến năm Hồng Đức thứ 4 (1473), ông được bổ nhiệm giữ chức Hàn lâm viện Thừa chỉ và Tế tửu Quốc Tử Giám. Trên cương vị này, Nguyễn Trực tham gia các công việc liên quan đến học thuật, văn chương và giáo dục. Với vốn học vấn uyên thâm, ông từng giảng dạy và đào tạo nhiều sĩ tử.

Theo sách Những người thầy trong sử Việt, vua Lê Thánh Tông coi trọng ý kiến của Nguyễn Trực trong các công việc liên quan đến văn chương và biên soạn sách. Trong quá trình biên soạn bộ Thiên Nam dư hạ tập, mỗi khi hoàn thành một tập, nhà vua đều cho người mang đến để ông đọc và góp ý. Các bản chép lại những buổi xướng họa thơ văn giữa nhà vua với các danh sĩ cũng được gửi đến Nguyễn Trực xem xét.

Về cuối đời, Nguyễn Trực nhiều lần xin cáo quan, trở về quê sinh sống. Tuy vậy, vua Lê Thánh Tông vẫn muốn giữ ông ở lại triều đình và từng cử ngự y đến chăm sóc khi ông tuổi cao, sức yếu.

Nguyễn Trực qua đời năm 1473. Sau khi ông mất, vua Lê Thánh Tông có thơ điếu, nhắc đến dòng dõi Nho học, tài năng văn chương và thành tích khoa bảng của ông:

“Đời dõi Nho tông phát ấp bang;
Trong đạo đức, có từ chương;
Nối dòng thi lễ nhà truyền báu;
Tranh giải khôi nguyên bảng chói vàng;
Nam - Bắc hai triều danh vang;
Phong lưu một cửa họ sang;
Từ đường ở đấy niềm tây lạnh;
Dấu cũ càng thơm xạ có hương”.

Danh sĩ Thân Nhân Trung cũng từng viết về Nguyễn Trực: “Khai quốc trạng nguyên, văn chương vẻ vang trong nước, nổi tiếng một thời. Triều vua nào cũng được yêu chuộng, giữ việc văn hành, ở ngôi quán các, là người khiêm tốn, trước sau vẹn toàn”.

Nhà thờ Trạng nguyên Nguyễn Trực, xã Tam Hưng, huyện Thanh Oai,  TP Hà Nội.
Nhà thờ Trạng nguyên Nguyễn Trực ở Hà Nội. Ảnh: Internet

Tên tuổi Nguyễn Trực được lưu lại trên tấm bia Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442 tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám. Tấm bia được dựng năm 1484, dưới triều vua Lê Thánh Tông, ghi danh 33 người đỗ tiến sĩ của khoa thi này, trong đó Nguyễn Trực đứng đầu danh sách. Đây là tấm bia Tiến sĩ đầu tiên được dựng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Nhà thờ Trạng nguyên Nguyễn Trực tại quê nhà được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia năm 2011. Tên ông cũng được đặt cho một tuyến phố tại Hà Nội.

Diệp Minh
Tin đáng đọc