Chiều 26-5, tại hội thảo “Xu hướng và giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tham gia chuỗi sản xuất và cung ứng toàn cầu”, các chuyên gia nhận định chuỗi cung ứng thế giới đang trải qua quá trình tái cấu trúc mạnh mẽ. Những biến động địa chính trị, cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn cùng yêu cầu ngày càng cao về phát triển bền vững đang buộc các tập đoàn đa quốc gia phải điều chỉnh lại toàn bộ chiến lược sản xuất và cung ứng.

Theo ông Lê Hoàng Tài, Phó Cục trưởng Cục Xúc tiến thương mại (Bộ Công Thương), các doanh nghiệp toàn cầu đang đẩy nhanh xu hướng đa dạng hóa nguồn cung, dịch chuyển sản xuất về gần thị trường tiêu thụ và ưu tiên lựa chọn những quốc gia có môi trường chính sách ổn định, đồng điệu.

Trong bối cảnh đó, Việt Nam được đánh giá là điểm đến hấp dẫn nhờ duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và sở hữu mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do (FTA) đã ký kết và thực thi. Đây là lợi thế quan trọng giúp Việt Nam gia tăng vị thế trong quá trình tái định hình chuỗi cung ứng toàn cầu.

“Chúng ta đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển từ một mắt xích gia công đơn thuần thành trung tâm sản xuất và cung ứng có giá trị gia tăng cao trong mạng lưới toàn cầu”, ông Lê Hoàng Tài nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, bà Vương Thị Oanh, đại diện Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho rằng thương mại toàn cầu hiện không còn đặt trọng tâm vào chi phí thấp, mà chuyển sang đề cao tính an toàn chuỗi cung ứng, khả năng chống chịu và các tiêu chí phát triển bền vững.

Thực tế, việc các tập đoàn lớn như Apple, Samsung, Intel, Foxconn hay Pegatron tiếp tục mở rộng sản xuất tại Việt Nam đang kéo theo nhu cầu nội địa hóa nguồn cung ngày càng lớn. Đây được xem là cơ hội quan trọng để doanh nghiệp Việt Nam từng bước thoát khỏi vai trò gia công đơn giản, tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị của các tập đoàn đa quốc gia.

Không chỉ mở rộng thị trường, việc tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu còn tạo áp lực buộc doanh nghiệp trong nước phải tiếp cận các mô hình quản trị hiện đại, nâng cấp năng lực sản xuất theo tiêu chuẩn quốc tế.

Tuy nhiên, cơ hội càng lớn thì áp lực sàng lọc càng khắt khe. Theo ông Lê Hoàng Tài, để tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu, doanh nghiệp phải đáp ứng hàng loạt tiêu chuẩn nghiêm ngặt liên quan đến môi trường, xã hội, quản trị doanh nghiệp, truy xuất nguồn gốc cũng như chuyển đổi số.

Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp nhỏ và vừa của Việt Nam vẫn tồn tại khoảng cách đáng kể so với yêu cầu của các tập đoàn đa quốc gia. Những hạn chế về vốn, công nghệ, quản trị dữ liệu và hạ tầng logistics đang trở thành rào cản lớn, khiến doanh nghiệp khó bứt phá.

Bà Vương Thị Oanh cho biết tỷ lệ nội địa hóa ở nhiều ngành như điện tử, ô tô, cơ khí chính xác vẫn ở mức thấp. Doanh nghiệp trong nước chủ yếu tham gia ở các công đoạn có giá trị gia tăng thấp như bao bì, linh kiện đơn giản hoặc gia công cơ bản.

Đáng chú ý, áp lực từ các tiêu chuẩn “xanh” ngày càng gia tăng. Những quy định như cơ chế điều chỉnh carbon tại biên giới (CBAM) hay các tiêu chuẩn ESG đã trở thành điều kiện bắt buộc tại nhiều thị trường lớn như châu Âu và Bắc Mỹ.

“Doanh nghiệp nào chậm chân trong việc sở hữu ‘tấm hộ chiếu xanh’ sẽ có nguy cơ bị loại khỏi danh sách nhà cung ứng toàn cầu”, bà Oanh cảnh báo.

Bên cạnh yếu tố môi trường, chuyển đổi số cũng trở thành điều kiện sống còn. Chuỗi cung ứng hiện đại vận hành dựa trên dữ liệu lớn và kết nối theo thời gian thực. Nếu doanh nghiệp vẫn duy trì mô hình quản trị thủ công, thiếu khả năng tích hợp với hệ thống của đối tác FDI, nguy cơ bị loại khỏi chuỗi là rất rõ ràng.

Ông Nguyễn Cao Đức, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu châu Âu và châu Mỹ nhận định, các cú sốc địa chính trị đang làm thay đổi cấu trúc vận hành của chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhiều nền kinh tế lớn đồng thời triển khai chiến lược tái phân bổ sản xuất theo hướng an toàn và bền vững hơn.

Dù xu hướng dịch chuyển đang mở ra cơ hội, nhưng thực tế cho thấy phần lớn hoạt động sản xuất tại Việt Nam vẫn tập trung ở khâu lắp ráp. Các công đoạn lõi như sản xuất chip, linh kiện cốt lõi hay công nghệ nền tảng vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung từ nước ngoài, đặc biệt là Trung Quốc.

Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu tái cấu trúc mạnh mẽ, các chuyên gia cho rằng vấn đề không chỉ là tham gia được vào chuỗi, mà quan trọng hơn là từng bước nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị.

Để thu hẹp khoảng cách năng lực, doanh nghiệp cần nhanh chóng chuẩn hóa quy trình theo tiêu chuẩn quốc tế, coi chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là khoản đầu tư mang tính chiến lược dài hạn thay vì chi phí ngắn hạn.

Theo khuyến nghị của Cục Xuất nhập khẩu, doanh nghiệp cần xây dựng lộ trình ESG rõ ràng, đẩy mạnh đầu tư công nghệ, tự động hóa và tăng cường liên kết thay vì hoạt động đơn lẻ, manh mún.

“Chỉ khi hình thành được các liên minh doanh nghiệp đủ quy mô, đủ năng lực công nghệ và tài chính, doanh nghiệp Việt Nam mới có thể đáp ứng các đơn hàng lớn từ các tập đoàn đa quốc gia”, bà Vương Thị Oanh nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Cao Đức cũng cho rằng các tiêu chuẩn về ESG, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và truy xuất nguồn gốc hiện không còn là xu hướng mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc tại nhiều thị trường lớn.

Trong bối cảnh thương mại số phát triển nhanh, dữ liệu và công nghệ sẽ là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh. Những doanh nghiệp không tận dụng được chuyển đổi số sẽ gặp nhiều khó khăn khi tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo các chuyên gia, doanh nghiệp Việt Nam nên bắt đầu từ việc tham gia chuỗi cung ứng, sau đó từng bước nâng cấp vị thế thông qua đầu tư vào nghiên cứu phát triển (R&D), xây dựng thương hiệu, nâng cao năng lực quản trị và thúc đẩy chuyển đổi xanh.

Trong làn sóng đầu tư đang tiếp tục mở rộng tại Việt Nam, nếu tận dụng tốt cơ hội nâng cấp công nghệ, quản trị và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế, doanh nghiệp nội địa hoàn toàn có thể trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, thay vì chỉ dừng lại ở vai trò gia công như trước đây.