Trong cuộc chơi mới, một trái sầu riêng không chỉ cần chất lượng, mà còn cần một quy trình sản xuất được kiểm soát từ vùng trồng đến thị trường.

Thủ phủ sầu riêng và nghịch lý

Những năm gần đây, sầu riêng trở thành một trong những cây trồng phát triển nhanh tại Đắk Lắk. Địa phương này đang sở hữu vùng nguyên liệu sầu riêng lớn nhất cả nước, tạo sinh kế cho hàng nghìn hộ dân.

Nhưng phía sau lợi thế về quy mô là một nghịch lý: vùng nguyên liệu lớn chưa đồng nghĩa với khả năng tham gia sâu vào thị trường xuất khẩu.

Phần lớn diện tích sầu riêng tại Đắk Lắk hiện vẫn do các hộ dân sản xuất với quy mô nhỏ lẻ. Một số doanh nghiệp đã đầu tư phát triển vùng trồng riêng, song những mô hình sản xuất được tổ chức đồng bộ vẫn chưa chiếm tỷ lệ lớn trong tổng diện tích.

Chính đặc điểm này tạo ra thách thức trong quá trình chuẩn hóa ngành hàng. Với thị trường xuất khẩu, đặc biệt là những thị trường có yêu cầu cao về kiểm soát chất lượng, mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói không còn là thủ tục đơn thuần. Đây là điều kiện để xác định nguồn gốc, kiểm soát quy trình sản xuất và bảo đảm khả năng truy xuất khi có vấn đề phát sinh.

Theo ngành nông nghiệp, Đắk Lắk hiện có gần 45.000 ha sầu riêng. Tuy nhiên, diện tích được cấp mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu vẫn chưa bao phủ toàn bộ vùng nguyên liệu.

Theo ông Nguyễn Thiên Văn, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk, một trong những khó khăn hiện nay liên quan đến quy định cấp mã số vùng trồng theo Nghị định 38/2026. Trong khi đó, đặc thù sản xuất của Tây Nguyên là nhiều diện tích sầu riêng được trồng xen với cà phê, quy mô hộ dân còn nhỏ, gây khó khăn cho việc tổ chức vùng sản xuất tập trung và quản lý đồng bộ.

Vì vậy, bài toán của "thủ phủ sầu riêng" Đắk Lắk không chỉ là làm ra nhiều sản phẩm hơn, mà là nâng cao khả năng kiểm soát vùng trồng, đáp ứng các tiêu chuẩn để đưa sản phẩm đi xa hơn.

Luật chơi đã khác

Từ khi được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, ngành sầu riêng Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng nhanh. Nhưng khi sản lượng và giá trị xuất khẩu tăng lên, thị trường cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe hơn về chất lượng, truy xuất nguồn gốc và khả năng kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất.

Một lô hàng xuất khẩu hiện nay không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng, mà còn phải bảo đảm khả năng truy xuất và kiểm soát từ vùng trồng đến cơ sở đóng gói. Mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói, kiểm soát dư lượng và các yêu cầu kỹ thuật của thị trường nhập khẩu đang trở thành những điều kiện quan trọng để sản phẩm tiếp cận thị trường chính ngạch.

Điều này khiến phương thức tổ chức sản xuất và thu mua cũng có sự thay đổi. Doanh nghiệp không chỉ quan tâm đến sản lượng hay khả năng cung ứng, mà ngày càng chú trọng đến tính ổn định của vùng nguyên liệu, quy trình canh tác và khả năng kiểm soát chất lượng trong suốt quá trình sản xuất.

Theo các doanh nghiệp trong ngành, việc chuẩn hóa vùng trồng không chỉ giúp giảm rủi ro trong quá trình xuất khẩu, mà còn tạo nền tảng để xây dựng mối quan hệ thương mại ổn định với đối tác.

Với ngành sầu riêng, lợi thế về diện tích và sản lượng vẫn là nền tảng quan trọng. Tuy nhiên, để duy trì vị thế trên thị trường, yếu tố quyết định sẽ là khả năng tổ chức sản xuất theo hướng minh bạch, ổn định và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao.

Gỡ nút thắt để đi xa

Để giữ vững vị thế vùng sản xuất trọng điểm, Đắk Lắk đang tập trung tháo gỡ những điểm nghẽn trong quản lý vùng trồng, cơ sở đóng gói và liên kết sản xuất.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hoàng Hiệp, Bộ sẽ làm việc với phía Trung Quốc nhằm thúc đẩy việc xem xét, phê duyệt các hồ sơ mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói. Nếu các hồ sơ được chấp thuận, trên 50% diện tích sầu riêng của Đắk Lắk sẽ đủ điều kiện phục vụ xuất khẩu chính ngạch trong vụ năm nay.

Tuy nhiên, việc hoàn thiện mã số vùng trồng chỉ là một phần của quá trình. Để ngành sầu riêng phát triển bền vững, cần sự thay đổi đồng bộ từ người sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp đến cơ quan quản lý. Sản xuất theo quy trình, ghi chép đầy đủ, kiểm soát chất lượng và xây dựng liên kết chuỗi sẽ quyết định khả năng cạnh tranh lâu dài của ngành hàng.

Giá sầu riêng có thể thay đổi theo từng mùa vụ, nhưng vị thế ngành hàng sẽ được quyết định bởi khả năng chuẩn hóa sản xuất và đáp ứng yêu cầu thị trường. Với Đắk Lắk, giữ vị thế "thủ phủ sầu riêng" không chỉ là câu chuyện về diện tích, mà là năng lực tạo ra giá trị bền vững.