Mới đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bắc Ninh tổ chức hội thảo khoa học về bảo tồn, phát huy hệ thống di tích thuộc phòng tuyến sông Như Nguyệt. Tham dự hội thảo có lãnh đạo, đại diện các sở, ban, ngành cùng các nhà khoa học, chuyên gia trong và ngoài tỉnh. 

Hội thảo tập trung bổ sung tư liệu, làm rõ các giá trị lịch sử, văn hóa, khảo cổ, địa lý lịch sử và nghệ thuật quân sự của phòng tuyến sông Như Nguyệt. Các đại biểu cũng đề xuất giải pháp bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị hệ thống di tích theo hướng khoa học, đồng bộ, bền vững.

Những kết quả từ hội thảo sẽ góp phần hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt “Hệ thống di tích thuộc phòng tuyến sông Như Nguyệt”. Đây cũng là cơ sở để Bắc Ninh triển khai công tác quy hoạch, quản lý, bảo tồn di sản, đồng thời gắn việc phát huy các giá trị lịch sử với phát triển văn hóa, du lịch và giáo dục truyền thống.

Tỉnh Bắc Ninh cho biết sẽ tiếp tục huy động nguồn lực, tăng cường phối hợp với các cơ quan Trung ương, địa phương, giới nghiên cứu và các tổ chức trong, ngoài nước để nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị hệ thống di tích. Qua đó, từng bước hình thành một không gian lịch sử - văn hóa tiêu biểu, góp phần tôn vinh những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật quân sự của dân tộc.

Sông Như Nguyệt gắn với một trong những cuộc kháng chiến tiêu biểu của Đại Việt chống quân Tống xâm lược. Dưới sự chỉ huy của Thái úy Lý Thường Kiệt, một phòng tuyến quân sự được xây dựng tại đây trong cuộc kháng chiến giai đoạn 1076-1077, góp phần ngăn bước tiến của quân Tống. Dòng sông cũng gắn với bài thơ “Nam quốc sơn hà” - tác phẩm thường được nhắc đến như bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam.

Cuộc kháng chiến chống quân Tống được xem là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử quân sự Đại Việt. Ngày nay, những dấu tích liên quan đến phòng tuyến sông Như Nguyệt vẫn được lưu giữ qua một hệ thống di tích phong phú. Không chỉ phản ánh lịch sử và nghệ thuật quân sự, các di tích còn chứa đựng những giá trị về khảo cổ, văn hóa, tín ngưỡng, kiến trúc và nghệ thuật.

Đây cũng là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ nghiên cứu lịch sử, giáo dục truyền thống và phát triển du lịch văn hóa, đồng thời góp phần bảo tồn bản sắc của cộng đồng cư dân sinh sống ven sông Cầu.

Theo thống kê, hệ thống phòng tuyến hiện kéo dài hơn 30km, từ khu vực ngã Ba Xà (xã Tam Giang) đến Núi Đồn (phường Nếnh), với 25 điểm di tích phân bố trên địa bàn 8 xã, phường gồm Tam Giang, Văn Môn, Yên Trung, Tam Đa, Xuân Cẩm, Kinh Bắc, Vũ Ninh và Nếnh.

Trong số này có 8 đền, 6 chùa, 4 đình, 1 nghè, 1 miếu và 1 điếm. Bên cạnh các công trình tín ngưỡng, tôn giáo, hệ thống còn có 4 địa điểm gắn với dấu tích lịch sử gồm bến sông Như Nguyệt (xã Tam Giang), núi Đồn - cánh đồng Dinh (xã Văn Môn), núi Dinh (phường Vũ Ninh) và núi Đồn (phường Nếnh).

Các điểm di tích trong hệ thống đều gắn với những địa danh được xác định có liên quan đến cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược. Trải qua thời gian dài, nhiều công trình đã được tu bổ, tôn tạo và mở rộng nhưng vẫn giữ nhiều nét đặc trưng của kiến trúc truyền thống. Phần lớn di tích sử dụng kết cấu gỗ tứ thiết. Tại đây còn lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật và cổ vật có giá trị, chủ yếu có niên đại từ thời Lê đến thời Nguyễn.

Việc nghiên cứu phòng tuyến hiện được đặt trong yêu cầu tiếp tục rà soát, nhận diện đầy đủ hơn các địa điểm và dấu tích liên quan đến cuộc kháng chiến chống quân Tống. Từ những tư liệu thu thập được, các nhà nghiên cứu từng bước xác định phạm vi, cấu trúc không gian và mối liên hệ giữa các điểm di tích.

Những kết quả này có ý nghĩa trong việc làm rõ diện mạo của phòng tuyến sông Như Nguyệt trong lịch sử, đồng thời tạo cơ sở cho công tác bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di sản trong thời gian tới.

Không chỉ lưu giữ dấu tích của một cuộc chiến cách đây gần một thiên niên kỷ, hệ thống di tích phòng tuyến sông Như Nguyệt còn phản ánh những giá trị lịch sử, văn hóa của vùng đất ven sông Cầu. Việc bảo tồn và phát huy các giá trị này góp phần đưa lịch sử đến gần hơn với cộng đồng, đồng thời mở ra tiềm năng phát triển du lịch văn hóa gắn với giáo dục truyền thống.