Đồi Tức Dụp là một phần của núi Cô Tô, thuộc vùng Thất Sơn, nay nằm trên địa bàn xã Ô Lâm, tỉnh An Giang. Ngọn đồi cao khoảng 216m, từng giữ vai trò là một trong những căn cứ quan trọng của quân và dân An Giang trong cuộc kháng chiến chống Mỹ.

Điểm đặc biệt của Tức Dụp nằm ở những khối đá granite lớn nhỏ chồng xếp giữa cây rừng, tạo thành hệ thống hang sâu, hốc đá, khe hẹp và đường luồn thông nhau như một “tổ ong”. Địa hình chằng chịt này từng trở thành lợi thế giúp lực lượng cách mạng ẩn náu, di chuyển và tổ chức hoạt động trong lòng đồi.

Nhờ cấu trúc đặc biệt, hệ thống hang tại Tức Dụp đã xác lập kỷ lục Việt Nam với hang động được tạo ra từ các khối đá granite tự nhiên dài nhất Việt Nam.

Không chỉ tạo nên diện mạo đặc biệt, những khe đá và nguồn nước len trong lòng đồi còn gắn với câu chuyện về tên gọi Tức Dụp của cộng đồng Khmer sinh sống lâu đời ở vùng Bảy Núi.

Theo cách lý giải được lưu truyền, “Tức Dụp” trong tiếng Khmer mang nghĩa “nước đêm”. Dân gian kể rằng trong một mùa khô khắc nghiệt, những người đến khai phá vùng đất này nghe thấy tiếng nước chảy giữa đêm, lần theo âm thanh và tìm được nguồn nước trong lòng đá. Từ đó, tên gọi gắn với “nước đêm” được lưu truyền.

Một truyền thuyết khác kể rằng những khối đá lớn nhỏ ở Tức Dụp được tạo nên khi các nàng tiên trên núi Cô Tô ném đá xuống chân núi. Qua thời gian, những tảng đá chồng chất lên nhau, tạo thành ngọn đồi giữa vùng Thất Sơn.

Những câu chuyện mang màu sắc huyền thoại cho thấy Tức Dụp từ lâu đã gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng bản địa. Trong thực tế, hệ thống hang, khe đá cùng nguồn nước tự nhiên cũng tạo điều kiện thuận lợi để con người trú ẩn lâu dài, về sau trở thành lợi thế để xây dựng căn cứ cách mạng giữa vùng Bảy Núi.

Chính cấu trúc phức tạp ấy Tức Dụp được lực lượng cách mạng sử dụng làm nơi trú ẩn từ những năm 1940. Từ khoảng năm 1960, những hốc đá tự nhiên không còn chỉ là nơi ẩn náu mà từng bước được tổ chức thành các khu vực phục vụ công tác chỉ huy, hội họp, thông tin liên lạc, hậu cần và cứu chữa thương binh.

Bên trong hệ thống hang từng bố trí nhiều khu vực với những chức năng khác nhau, từ Hang C6, Hang Quân y, Hang Thanh Niên đến Hội trường Tỉnh ủy, nơi làm việc của Ban Chỉ huy quân sự, Ban Tuyên huấn, Hội Phụ nữ, Dân y cùng nhiều hốc đá khác. Đáng chú ý, Hội trường C6 có sức chứa hơn 150 người, từng là không gian tổ chức hội họp trong lòng đồi.

Từ những hang đá do thiên nhiên tạo thành, một hệ thống căn cứ dần hình thành trong lòng Tức Dụp. Tại đây, cán bộ, chiến sĩ có thể làm việc, liên lạc, sinh hoạt và cứu chữa thương binh giữa những đợt đánh phá liên tục.

Cuối năm 1968, Tức Dụp trở thành mục tiêu của một chiến dịch đánh phá quy mô lớn nhằm loại bỏ căn cứ cách mạng tại khu vực. Cuộc chiến kéo dài 128 ngày đêm, từ 11/1968 đến tháng 3/1969.

Trong những tháng bị bao vây, địa hình Tức Dụp phát huy lợi thế đặc biệt. Các chiến sĩ dựa vào miệng hang, hốc đá và những đường luồn quen thuộc để tổ chức phòng thủ. Khi đối phương áp sát, lực lượng bên trong có thể bất ngờ xuất hiện từ các khe đá, đánh vào sườn hoặc phía sau đội hình rồi nhanh chóng rút trở lại hệ thống hang.

Tuy nhiên, 128 ngày đêm ở Tức Dụp không chỉ được tạo nên bởi những trận đánh.

Trong ký ức của những người từng trực tiếp chiến đấu tại đây, cuộc sống trong lòng đá là những ngày thiếu thốn lương thực, nước uống và thuốc men. Khi nguồn thực phẩm trở nên khan hiếm, cán bộ, chiến sĩ phải chắt chiu từng bữa ăn, tận dụng những gì có thể tìm được quanh khu vực để duy trì cuộc sống. Việc cứu chữa thương binh cũng diễn ra trong điều kiện khó khăn, giữa không gian hang đá và nguồn thuốc hạn chế.

Cùng với địa hình hiểm trở, sự hỗ trợ của người dân xung quanh trở thành một phần quan trọng giúp lực lượng bên trong duy trì khả năng bám trụ. Ban ngày chiến đấu, ban đêm một số chiến sĩ tìm cách vượt vòng vây để nhận lương thực, thuốc men được người dân bí mật đưa tới. Chính “thế trận lòng dân” ấy đã tạo nên một mạng lưới hậu cần âm thầm phía sau hệ thống hang đá.

Sau 128 ngày đêm, lực lượng cách mạng vẫn giữ được căn cứ Tức Dụp. Chiến thắng trở thành một dấu mốc trong lịch sử đấu tranh của quân và dân An Giang, đồng thời góp phần giữ vững một vị trí quan trọng trên tuyến giao liên, hậu cần của khu vực.

Từ cuộc chiến này, Tức Dụp còn được biết đến với biệt danh “ngọn đồi 2 triệu đô la”. Biệt danh gắn với khoản chi phí lớn mà phía đối phương đã bỏ ra cho vũ khí, bom đạn và phương tiện trong quá trình đánh phá ngọn đồi, song vẫn không đạt mục tiêu chiếm giữ căn cứ.

Chiến tranh khép lại, những hang đá từng che chở cán bộ, chiến sĩ dần trở thành nơi lưu giữ ký ức lịch sử. Vì thế căn cứ nơi đây được công nhận là Di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia vào năm 1985.

Không chỉ thế đến năm 2024, nơi đây tiếp tục được công nhận là Điểm du lịch tiêu biểu Đồng bằng sông Cửu Long, đánh dấu sự chuyển mình của một chiến trường năm xưa thành điểm đến kết hợp giữa tham quan cảnh quan, tìm hiểu lịch sử và giáo dục truyền thống.

Ngày nay, đất nước đã hòa bình nhưng những dấu tích và ký ức về một thời chiến đấu vẫn còn hiện hữu trong từng hang đá, lối đi ở Tức Dụp. Từ căn cứ giữa bom đạn năm xưa, nơi đây đã trở thành một “địa chỉ đỏ”, lưu giữ những câu chuyện lịch sử và góp phần giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay.