Trong lịch sử tình báo Việt Nam, bà Lâm Thị Phấn được nhắc đến như một gương mặt đặc biệt. Bà vừa sở hữu học vấn, ngoại ngữ và nhan sắc nổi bật, vừa trực tiếp tham gia nhiều nhiệm vụ tình báo quan trọng trong các giai đoạn kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Bà cũng chính là nguyên mẫu để nhà văn Trầm Hương xây dựng hình tượng “Người đẹp Tây Đô”, sau này được đạo diễn Lê Cung Bắc chuyển thể thành phim truyền hình cùng tên.

Nữ tình báo sở hữu nhan sắc nức tiếng Tây Đô

Lâm Thị Phấn tên khai sinh là Lâm Thị Elise, sinh năm 1918 tại quận Châu Thành cũ (nay thuộc Ninh Kiều, TP. Cần Thơ). Bà là con gái đầu lòng của ông Lâm Văn Phận - nhà giáo, đại điền chủ có tiếng ở miền Tây Nam Bộ, đồng thời từng giữ chức hiệu trưởng Trường Taberd Cần Thơ (nay là Trường THPT Châu Văn Liêm).

Sau năm 1945, ông Lâm Văn Phận tham gia cách mạng và giữ cương vị Chủ tịch Mặt trận Liên Việt tỉnh Cần Thơ. Ông cũng là người đào tạo nhiều cán bộ nòng cốt cho phong trào Việt Minh ở Tây Nam Bộ.

Sinh ra trong gia đình có điều kiện và được tiếp cận nền giáo dục phương Tây từ nhỏ, Lâm Thị Phấn sớm bộc lộ tư chất thông minh. Năm 15 tuổi, bà đã đỗ tú tài Pháp - thành tích hiếm gặp đối với phụ nữ Nam Bộ thời bấy giờ.

Không chỉ nổi bật về học vấn, bà còn sở hữu ngoại hình thanh tú, dáng người cao ráo và khả năng giao tiếp bằng tiếng Pháp lưu loát. Khi còn học tại Trường Taberd, bà từng được xem là hoa khôi của trường và về sau gắn với biệt danh “Người đẹp Tây Đô”. Theo lời kể của người thân, từ nhỏ bà đã có tư tưởng khá hiện đại, phản đối những quan niệm “trọng nam khinh nữ” còn phổ biến trong xã hội thời đó.

Năm 17 tuổi, Lâm Thị Phấn được gia đình Bá hộ Bì ở Bạc Liêu cũ mang lễ vật đến hỏi cưới cho con trai trưởng là Phan Tấn Dĩnh - người thuộc dòng họ Công tử Bạc Liêu Trần Trinh Huy.

Thời điểm đó, Bá hộ Bì được xem là “chúa gạo” của Nam Kỳ, sở hữu khối tài sản lớn cùng nhiều ruộng đất. Gia đình chồng kỳ vọng cô con dâu có học thức sẽ giúp quản lý gia sản và quán xuyến việc nhà. 

Mang danh “mợ Ba”, Lâm Thị Phấn trực tiếp tham gia quản lý điền sản, thu tô thuế và chăm lo công việc gia đình. Tuy nhiên, cuộc sống làm dâu trong gia đình giàu có lại không mang đến hạnh phúc như kỳ vọng. 

Người chồng ham chơi, ít học, trong khi những mâu thuẫn trong đời sống gia đình ngày càng lớn. Quan trọng hơn, chính những lần tiếp xúc với tầng lớp tá điền nghèo khổ đã khiến bà thay đổi nhận thức. Chứng kiến cảnh người dân bị bóc lột, phụ nữ sống trong áp bức, bà dần hình thành suy nghĩ phải tìm con đường thay đổi cuộc sống của chính mình và những người xung quanh.

Năm 1944, Lâm Thị Phấn rời gia đình chồng, tham gia phong trào cách mạng tại Bạc Liêu cũ. Bà cùng các đồng chí xây dựng Hội Phụ nữ huyện Giá Rai, giữ vai trò Hội trưởng Phụ nữ Cứu quốc tại địa phương. Trong giai đoạn đầu hoạt động, bà từng bị nhà chồng truy bắt và giam giữ. Theo lời kể của người thân, lực lượng tá điền từng được bà giúp đỡ đã bí mật tiếp tế và mở đường cho bà trốn thoát.

Đến năm 1945, sau Cách mạng Tháng Tám, chồng cũ của bà bị bắt do liên quan đến thực dân Pháp. Dù khi đó đã đi theo cách mạng, bà vẫn tìm cách xin giảm án cho người từng là chồng.

Ngày 2/8/1950, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Từ đây, Lâm Thị Phấn bước vào con đường hoạt động tình báo chuyên nghiệp với bí danh Thanh Phong.

Nhờ lợi thế về học vấn, ngoại hình, khả năng ngoại ngữ cùng xuất thân trong gia đình điền chủ, bà được giao nhiệm vụ xây dựng lực lượng điệp báo miền Tây hoạt động trong lòng địch, lấy Cần Thơ làm địa bàn trọng điểm.

“Thần vệ nữ phương Đông” trong lòng địch, lập nhiều chiến công hiển hách

Trở lại nội thành Cần Thơ, Lâm Thị Phấn tham gia tổ điệp báo hoạt động trong lòng địch với nhiệm vụ khai thác thông tin từ bộ máy quân viễn chinh Pháp.

Ngoài công tác thu thập tin tức, bà còn tham gia vận chuyển vũ khí, dẫn đường cho lực lượng đặc công và hỗ trợ giải cứu cán bộ bị bắt. Em gái bà là Lâm Thị Phết cũng tham gia tổ điệp báo này. 

Với ngoại hình nổi bật, phong thái tự tin cùng khả năng giao tiếp linh hoạt, bà tiếp cận được nhiều sĩ quan và viên chức cấp cao của đối phương mà không bị nghi ngờ. Quân Pháp từng gọi bà bằng biệt danh “Thần vệ nữ phương Đông”.

Một trong những dấu ấn đáng chú ý của bà là việc cảm hóa được ông Trần Hiến - phiên dịch viên được quân đội Pháp tin cậy. Sau thời gian cùng hoạt động cách mạng, hai người trở thành vợ chồng.

Ngoài ông Trần Hiến, bà còn tham gia vận động, cảm hóa nhiều nhân vật đứng trong hàng ngũ đối phương. Trong đó có người em trai là Lâm Văn Phát - nhân vật được xem là nguyên mẫu trong tác phẩm “Ván bài lật ngửa”.

Sau Hiệp định Geneve năm 1954, bà cùng chồng tập kết ra Bắc. Trong thời gian sống tại Hà Nội, bà tiếp tục học tập, lấy bằng Đại học Kinh tế và được cử sang Liên Xô đào tạo chuyên sâu về nghiệp vụ tình báo.

Trong thời gian này, bà sinh con gái là Trần Hồng Hạnh. Tuy nhiên đến năm 1962, khi Trung ương Cục miền Nam được thành lập, bà tiếp tục trở lại miền Nam hoạt động bí mật, để lại con gái mới khoảng 2 tuổi cho gia đình chăm sóc ngoài Bắc.

Suốt gần 15 năm xa con, bà hoạt động trong đội ngũ đầu não cấp cao của chính quyền Sài Gòn, tham gia thu thập nhiều nguồn tin chiến lược phục vụ kháng chiến. Ở giai đoạn này, bà Lâm Thị Phấn bước vào vòng chiến cam go khi có 2 người em trai đang “đầu quân” làm việc cho chế độ Việt Nam Cộng Hòa.

Giữa 2 chiến tuyến, “Người đẹp Tây Đô” một lòng chọn cách mạng của Quân đội Nhân dân Việt Nam. Thành tích giai đoạn này của bà là góp phần buộc Dương Văn Minh phải buông súng, bàn giao chính quyền vào trưa ngày 30/4/1975.

Theo VOV Giao thông, cựu giáo chức Thiều Quang Minh - người anh trai họ hàng với bà Lâm Thị Phấn, kể lại phút giây “Người đẹp Tây Đô” hoạt động tình báo trong kháng chiến chống Mỹ: “Khi cô bị địch (Việt Nam Cộng Hòa) bắt, lúc đó người em ruột của cô là Lâm Văn Phiếu đang làm Trung tá Không quân của chế độ Việt Nam Cộng hòa đã đi vận động cứu cô ra tù. 

Sau đó, chính người này sử dụng một chiếc trực thăng đưa cô sang Campuchia, từ đây cô tìm đường quay trở lại miền Bắc. Sau đó ông Lâm Văn Phiếu bị an ninh quân đội của Việt Nam Cộng hòa ghép tội và cho giải ngũ. Riêng cô Phấn thì những chiến dịch lớn cô đều có trở về miền Nam để hoạt động, điển hình là chiến dịch 'Mùa hè đỏ lửa'. Địa bàn hoạt động của cô là tỉnh Phong Dinh (gồm Cần Thơ, Hậu Giang và Sóc Trăng)”.

Sau ngày đất nước thống nhất, bà Lâm Thị Phấn công tác tại Quân khu 9, từng giữ các vị trí như Trưởng phòng Chính sách Quân khu 9, Trưởng phòng Kinh tế Quân khu 9. Bà nghỉ hưu năm 1984 với quân hàm Thiếu tá.

Ở tuổi xế chiều, bà kết hôn với ông Lê Văn Thích - nguyên Giám đốc Sở Lâm nghiệp tỉnh Hậu Giang cũ. Theo lời kể của gia đình, đây là mối quan hệ xuất phát từ tình đồng chí, đồng đội và sự sẻ chia khi cả hai đều bước sang tuổi già.

Với những đóng góp trong hoạt động cách mạng và tình báo, Lâm Thị Phấn được trao tặng nhiều phần thưởng cao quý như Huân chương Chiến công hạng Nhất, Nhì, Ba cùng nhiều huân, huy chương khác. Bà qua đời ngày 15/4/2010 tại Cần Thơ, hưởng thọ 92 tuổi.

Cho đến nay, cuộc đời của nữ tình báo này vẫn được xem là một trong những hình tượng tiêu biểu của phụ nữ Việt Nam thế kỷ XX - người từng đi qua chiến tranh, hoạt động bí mật trong lòng địch và để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử tình báo Việt Nam.