NSND lừng danh, từng lưu diễn khắp Đông Dương

NSND Ái Liên (tên đầy đủ Thái Thị Ái Liên) sinh năm 1920 tại Ngõ Nghè, nay là phố Lê Chân (Hải Phòng), trong một gia đình giàu truyền thống nghệ thuật. Mẹ bà - Trần Thị Sinh, là diễn viên cải lương nổi tiếng; cha là Thái Đình Lan, hoạt động trong lĩnh vực hàng hải. Cậu của bà là nhạc sĩ Canh Thân (Tino Thân), chị gái bà là Lan Phương - nghệ sĩ cải lương tài danh.

Từ nhỏ, Ái Liên đã theo mẹ đi diễn tại rạp Hải Đài, lớn lên trong không gian hậu trường sân khấu. Theo ghi chép trong tự truyện “Để gió cuốn đi” của ca sĩ Ái Vân - con gái của bà, khi mới lên 4, bà đã hát theo những giai điệu nghe được; 6 tuổi có thể thể hiện nhiều bản nhạc khó; 8 tuổi vừa hát vừa chơi đàn kìm, đàn nguyệt.

Được gia đình tạo điều kiện học tập, năm 1931 bà theo cha mẹ sang Hong Kong, theo học tại Mary Couvent School, tiếp cận tiếng Anh, tiếng Pháp và âm nhạc phương Tây. Bà học đàn mandolin, piano, guitar, đồng thời thành thạo nhiều nhạc cụ dân tộc như đàn kìm, đàn cò, đàn sến, độc huyền, thập lục, cùng các nhạc cụ phương Tây như violin, trống jazz… Khả năng sử dụng đa dạng nhạc cụ và ngoại ngữ giúp bà sớm định hình phong cách biểu diễn riêng.

Khoảng 16 tuổi, Ái Liên trở về Hải Phòng, tham gia biểu diễn từ thiện tại Hà Nội, Nam Định cũ với danh nghĩa tài tử. Sau đó, bà được Hội kịch Bắc Kỳ (La Scène Tonkinoise) mời tham gia vở “Kịch trường vạn tuế” của Trần Ngọc Diệp, đảm nhận vai Yến. Vai diễn này được báo L’Annam Nouveau đánh giá cao, coi bà là một tài năng triển vọng của sân khấu đương thời.

Cũng ở tuổi 16, bà tham gia cuộc thi người đẹp Bắc Kỳ và giành giải cao nhất. Từ đó, công chúng biết đến bà qua các danh xưng “Hoa khôi đất Bắc”, “Hoa khôi Hà Nội”, “Hoa khôi Đông Dương”. Hình ảnh Ái Liên trong trang phục phương Tây, biểu diễn các ca khúc ngoại lời Việt, trở thành dấu ấn văn hóa của đời sống âm nhạc đô thị giai đoạn 1930-1940. Báo chí Pháp từng gọi bà là “Bông hồng Á Đông”, dù theo gia đình, bà luôn giữ sự dè dặt với những danh xưng này.

"Ngày đó, hình ảnh Ái Liên trong bộ áo đuôi tôm trắng, mũ ống trắng, tay cầm can trắng nhảy cracket điệu nghệ trong các bài hát nước ngoài lời Việt đã trở thành biểu tượng âm nhạc những năm 1930-1940 thế kỷ trước. Má tôi cũng là người đi đầu và khởi xướng các trào lưu thời trang lúc đó bằng các mode áo dài mà má mặc hàng ngày. Báo chí săn đón chụp hình khiến hình ảnh của má tôi mỗi ngày mỗi rực rỡ.

Việc quản lý và hướng dẫn má tôi do bà ngoại đảm nhiệm, giống như bầu show hiện nay. Bà đưa ra cho má một lịch sinh hoạt khá chuyên nghiệp: Đúng 12 giờ trưa ăn cơm, 17 giờ ăn nhẹ và sau khi đi diễn về mới ăn uống hoành tráng và linh đình", ca sĩ Ái Vân viết.

Sau thời gian học tập và biểu diễn, Ái Liên nhanh chóng chinh phục khán giả từ Nam ra Bắc với các ca khúc nhạc ngoại lời Việt như “Điệu tango huyền bí”, “Cây đàn tình yêu”. Bà là một trong những nghệ sĩ Việt Nam đầu tiên tham gia thu âm tân nhạc. Các hãng đĩa Béka (Đức), Odéon (Pháp) phát hành nhiều bản thu của bà, góp phần đưa tân nhạc tiếp cận công chúng rộng rãi.

Các bản ghi âm của bà được phát sóng trên Đài phát thanh Sài Gòn, tạo ảnh hưởng đáng kể trong đời sống âm nhạc đương thời. Báo chí Sài Gòn gọi bà là “Chim họa mi trên đất Bắc”. Nhạc sĩ Phạm Duy từng nhận xét giọng hát của bà “trong như tiếng hạc bay qua”.

Theo nghiên cứu của Jason Gibbs trong “Rock Hà Nội”, “Bolero Sài Gòn - Câu chuyện tân nhạc Việt Nam”, Ái Liên từng song ca với nghệ sĩ Năm Châu trong bản “Guitar d’amour”, với dàn nhạc phương Tây gồm piano, violoncello và saxophone. Giọng hát của bà được đánh giá rõ ràng, chuẩn xác, có kỹ thuật rung luyến đặc trưng.

Ngoài tân nhạc, bà còn tham gia thu âm các bài bản dân ca, cải lương như “Dạ cổ hoài lang”, “Lý con sáo”, “Ru con”, “Thằng cuội”, “Cô lái đò”. Nghệ sĩ Thành Lộc từng cho biết bản thu “Dạ cổ hoài lang” của Ái Liên là nguồn cảm hứng cho cách thể hiện của anh trên sân khấu.

Dù nổi bật trong tân nhạc, sự nghiệp của Ái Liên gắn bó chặt chẽ với cải lương. Năm 1937, bà cùng mẹ lập gánh Liên Hiệp Ban nhưng hoạt động không lâu. Cùng năm, bà vào Nam tham gia đoàn Đại Phước Cương do ông bầu Nguyễn Ngọc Cương điều hành, quy tụ các nghệ sĩ như Năm Châu, Bảy Nhiêu, Năm Phỉ, Ba Vân, Kim Cúc… Đây là môi trường giúp bà tích lũy kinh nghiệm nghề nghiệp.

2 năm sau, bà trở lại miền Bắc, cùng nghệ sĩ Kim Chung lập đoàn Kim Chung - Ái Liên, sau đó dừng hoạt động do chiến tranh. Bà và chồng tiếp tục thành lập đoàn Ái Liên tại Hải Phòng. Đoàn dàn dựng nhiều vở cải lương như “Tiếng chuông chùa”, “Bóng người trong sương”, “Ái tình và nghệ thuật”, “Đời cô Yến”, “Chân ái tình”, “Cô gái Mường”, lưu diễn khắp Đông Dương.

Trong các chuyến lưu diễn, đoàn Ái Liên đạt nhiều thành tựu. Bà được triều đình Huế trao huy chương Nam Long bội tinh. Khi biểu diễn tại Phnom Penh, Quốc vương Norodom Sihanouk trực tiếp mời đoàn vào hoàng cung và trao huy chương sau buổi diễn.

Bên cạnh đó, bà còn tham gia các vai diễn sân khấu như Kim Thông (Dệt gấm), Võ Thị Sáu (Người con gái đất đỏ), Vương hậu (Khuất Nguyên), Lương Sơn Bá (Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài), đồng thời cộng tác với nhiều đoàn hát lớn.

Có con gái là mỹ nhân tuyệt sắc

Bên cạnh sự nghiệp sân khấu và âm nhạc, đời sống gia đình của NSND Ái Liên cũng gắn với nhiều dấu mốc đáng chú ý. Bà kết hôn với doanh nhân Hà Quang Định, sinh tổng cộng 14 người con, song nhiều người mất từ sớm. Trong số các con trưởng thành, có 4 người theo con đường nghệ thuật và đạt được thành tựu riêng, gồm: Nhà giáo Nhân dân Hà Quang Văn, NSƯT - họa sĩ Hà Quang Sơn, NSƯT Ái Vân và nghệ sĩ Ái Xuân.

Sau khi lập gia đình, vợ chồng Ái Liên thành lập hãng phim Việt Film, được xem là hãng phim tư nhân đầu tiên tại Việt Nam. Đây là một bước đi đáng chú ý trong bối cảnh điện ảnh trong nước còn ở giai đoạn sơ khai.

Việt Film đã sản xuất 2 bộ phim ca nhạc “Nghệ thuật và hạnh phúc” và “Phạm Công Cúc Hoa”. Trong đó, Ái Liên đảm nhận vai chính. Riêng với “Nghệ thuật và hạnh phúc”, bà tham gia diễn xuất cùng con gái Ái Vân và các nghệ sĩ Lệ Thanh, Anh Đệ, Ngọc Dzư.

Sau năm 1954, bà hoạt động tại miền Bắc, tham gia xây dựng sân khấu cải lương trong giai đoạn mới. Bà giữ chức Trưởng đoàn Cải lương Bắc Trung ương, tiền thân của Nhà hát Cải lương Việt Nam, giai đoạn 1973-1978; sau đó là Giám đốc Nhà hát Cải lương Trung ương giai đoạn 1978-1980.

Ngoài hoạt động biểu diễn, bà là Ủy viên Ban chấp hành Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, tích cực tham gia công tác tổ chức và đào tạo. Nhiều thế hệ nghệ sĩ cải lương phía Bắc trưởng thành từ quá trình giảng dạy và truyền nghề của bà.

Giám đốc Nhà hát Cải lương Việt Nam Triệu Trung Kiên từng bày tỏ sự trân trọng đối với những đóng góp của bà, coi đây là một trong những nền tảng quan trọng của cải lương phía Bắc.

Năm 1984, bà kết thúc sự nghiệp biểu diễn và nghỉ hưu. Năm 1991, NSND Ái Liên qua đời, hưởng thọ 73 tuổi. Sau khi mất, bà được Nhà nước truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (đợt 4), ghi nhận những đóng góp đối với nghệ thuật biểu diễn Việt Nam.

Trong các con của Ái Liên, NSƯT Ái Vân (SN 1954) là gương mặt nổi bật trong lĩnh vực nhạc nhẹ. Năm 1971, Ái Vân bắt đầu hoạt động nghệ thuật với các vai diễn kịch ngắn trên truyền hình, sau đó tham gia Đoàn Ca múa Bông Sen. Năm 1976, bà ra Hà Nội học tại Nhạc viện Hà Nội (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam), tốt nghiệp năm 1979 và công tác tại Nhà hát Nhạc nhẹ Việt Nam.

Trong thập niên 1980, Ái Vân là một trong những giọng ca tiêu biểu của dòng nhạc nhẹ phía Bắc. Bà ghi dấu ấn qua nhiều ca khúc như “Bài ca xây dựng”, “Triệu bông hồng”, “Ru con mùa đông”, “Trăng chiều”, “Em đứng giữa giảng đường hôm nay”, “Người ơi người ở đừng về”, “Và con tim đã vui trở lại”, “Tango Say”…

Ái Vân không chỉ hát hay mà còn sở hữu nhan sắc mỹ nhân "vạn người mê". Giọng hát và ngoại hình của bà đạt sự tương đồng hiếm có, đẹp toàn vẹn. Nhờ đó, Ái Vân càng nổi danh và được đông đảo khán giả ái mộ.

Năm 1981, bà giành giải thưởng lớn tại Liên hoan Âm nhạc Quốc tế Dresden (CHDC Đức) với 2 ca khúc thể hiện bằng tiếng Đức. Đây là một trong những giải thưởng quốc tế sớm của Việt Nam trong lĩnh vực nhạc nhẹ. Năm 1988, bà được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú.

Hiện nay, NSƯT Ái Vân sinh sống ở nước ngoài, tiếp tục cuộc sống gia đình sau nhiều biến cố cá nhân.