Giáo sư, NSND Trung Kiên (tên đầy đủ Nguyễn Trung Kiên), sinh năm 1938 tại Kiến Xương, Thái Bình cũ (nay thuộc Hưng Yên), là một trong những tên tuổi tiêu biểu của nền âm nhạc Việt Nam hiện đại. Ông vừa là giọng ca nổi bật của dòng nhạc cách mạng, thính phòng, vừa là người thầy có ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều thế hệ nghệ sĩ Việt Nam, đồng thời từng đảm nhiệm nhiều vị trí quản lý văn hóa.

Tiếng hát trải khắp chiến trường, hát trong bom rơi đạn nổ

NSND Trung Kiên là con trai của nhà cách mạng Nguyễn Danh Đới (1905-1943). Cha ông hoạt động cách mạng, bị bắt và mất sớm trong tù nên ông mồ côi cha từ nhỏ. Gia đình rơi vào hoàn cảnh khó khăn, một mình người mẹ gánh vác việc nuôi con.

Sau khi học hết lớp 10, ông thi đỗ vào Trường Âm nhạc Việt Nam (nay là Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam). Tuy nhiên, quan niệm xã hội thời điểm đó chưa coi ca hát là một nghề nghiệp ổn định khiến gia đình không ủng hộ.

Vì là người thân của nhà cách mạng nổi tiếng nên đích thân Tổng Bí thư Trường Chinh đã ghé thăm nhà và động viên mẹ của Trung Kiên nên cho con trai đi học ngành mà con mong muốn. Chính lời khuyên của Tổng Bí thư Trường Chinh mà mẹ đã đồng ý cho ông theo học thanh nhạc.

Từ phong trào ca hát quần chúng, Trung Kiên bước vào môi trường đào tạo chuyên nghiệp, sớm bộc lộ năng khiếu và định hình con đường nghệ thuật lâu dài.

Trong sự nghiệp học tập, NSND Trung Kiên 3 lần được cử sang Liên Xô đào tạo, vào những năm học Đại học (1960-1942), Cao học (1970) và trường Đảng. Ông được tiếp cận sớm với phương pháp giảng dạy thanh nhạc hiện đại, từng được ghi danh trong danh sách sinh viên xuất sắc của Nhạc viện Tchaikovsky.

Trung Kiên từng tham gia biểu diễn ở nhiều nước trên thế giới, đoạt huy chương vàng trong các cuộc thi hát ở Đức, Bulgaria... Trong thời gian học tập tại Liên Xô, ông đã xin phép tác giả Raimonds Pauls phổ thơ của nhà thơ lớn Andrey Voznesensky, Việt hóa thành công ca khúc “Triệu đóa hồng” - bài hát làm nên tên tuổi của ca sĩ Ái Vân.

Trở về nước, ông tham gia các đoàn văn công, biểu diễn tại nhiều chiến trường, phục vụ bộ đội và lực lượng thanh niên xung phong. Tiếng hát của ông gắn với các chiến dịch lớn, trong đó có giai đoạn “Điện Biên Phủ trên không” và các chuyến lưu diễn kéo dài đến năm 1975.

Ông cùng các nghệ sĩ cùng thời như Quý Dương, Thanh Huyền… đã mang tiếng hát trải khắp chiến trường, hát trong bom rơi đạn nổ, trong cảnh "đất rung, ngói tan, gạch nát”.

Tại Đài Tiếng nói Việt Nam, ông tham gia thu âm liên tục các ca khúc mới. Trong bối cảnh chiến sự diễn biến nhanh, nhiều bản thu được hoàn thành trong thời gian rất ngắn để kịp thời phát sóng phục vụ nhiệm vụ chính trị.

Dấu ấn đặc biệt trong sự nghiệp trải dài của Trung Kiên là bản thu “Đất nước trọn niềm vui” của nhạc sĩ Hoàng Hà, thực hiện ngay trong đêm 30/4/1975. Ông hoàn tất đúng một lần thu trong cảm xúc mãnh liệt cuộn trào. Tác phẩm nhanh chóng được phát sóng rộng rãi, trở thành một trong những dấu ấn âm nhạc tiêu biểu gắn với ngày đất nước thống nhất. Theo nhiều tư liệu, chính nghệ sĩ cũng thừa nhận cảm xúc của thời điểm ấy mang tính đặc biệt, khó tái hiện trong những lần biểu diễn sau.

Sở hữu chất giọng tenor sáng, khỏe, giàu kịch tính và tính trữ tình, NSND Trung Kiên ghi dấu với nhiều ca khúc: “Đất nước trọn niềm vui”, “Tình ca”, “Gặp nhau trên đỉnh Trường Sơn”, “Chào sông Mã anh hùng”, “Bài ca Trường Sơn”, “Hồ Chí Minh đẹp nhất tên Người”, “Việt Nam trên đường chúng ta đi”, “Người là niềm tin tất thắng”…

Ông từng là ca sĩ đầu tiên của Việt Nam trình diễn 5 bản Romance của nhạc sĩ Đặng Hữu Phúc vào năm 1978. Ông cũng là người đã đặt lời Việt cho 300 ca khúc Nga.

Người thầy vĩ đại của các thế hệ danh ca

Ngoài biểu diễn, NSND Trung Kiên từng giữ cương vị Thứ trưởng Bộ Văn hóa Thông tin (nay là Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch) từ năm 1992 đến năm 2001; Giám đốc Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam. Ở các vị trí này, ông tham gia điều hành, định hướng hoạt động của các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp. Nghệ sĩ đương chức trong 10 năm liên tục cho đến khi về hưu năm 2011.

Trung Kiên được phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ Ưu tú đợt đầu tiên năm 1984 và Nghệ sĩ Nhân dân năm 2001. Ông được tặng thưởng Huân chương Lao động hạng Nhì, Huân chương Lao động hạng Ba, Huân chương Độc lập hạng Ba.

“Cây đại thụ” của âm nhạc Việt Nam cũng là NSND hiếm hoi làng âm nhạc được phong hàm Giáo sư. Ông đào tạo nhiều thế hệ ca sĩ tên tuổi như Quốc Hưng, Đăng Dương, Lan Anh, Phương Nga, Ninh Đức Hoàng Long, Trọng Tấn, Lê Anh Dũng, Phạm Thu Hà, Bích Hồng, Đinh Trang… Ngoài ra, ông còn là thầy của nhiều nghệ sĩ như Thu Hiền, Quang Thọ, Lê Dung, Tân Nhàn.

Theo nhiều tư liệu, sinh thời, Giáo sư, NSND Trung Kiên từng nói dạy học là cách để ông trả ơn cuộc đời và cũng là công việc ông say đắm, dù đồng lương từ việc giảng dạy không so được với thu nhập từ việc biểu diễn, nhưng ông vẫn đam mê với nghiệp dạy học. Ông từng nói vui rằng: "Nếu bây giờ không được dạy, chắc tôi chết"...

Đam mê, tâm huyết với nghề giáo như vậy nên sau khi về hưu, dù sức khỏe giảm sút nhưng NSND Trung Kiên vẫn đi dạy học. Thậm chí kể cả sau khi bị đột quỵ, ông cũng vẫn dạy học, cống hiến đến hơi thở cuối cùng cho nền âm nhạc Việt Nam.

Trải qua 2 cuộc hôn nhân hạnh phúc

Sinh trưởng trong gia đình có truyền thống âm nhạc nên từ nhỏ, NSND Trung Kiên đã tham gia dàn đồng ca của Đài Phát thanh thuộc Sở Văn hóa Hà Nội. Học hết lớp 10, ông thi vào Nhạc viện và quen người vợ đầu tiên - nghệ sĩ Thanh Nga trong môi trường âm nhạc đó. Họ sinh hoạt văn nghệ cùng nhau, nảy sinh tình cảm và kết hôn. Cả hai có chung 1 con trai là nhạc sĩ Quốc Trung - một gương mặt nổi bật của âm nhạc đương đại Việt Nam.

NSND Trung Kiên được biết đến là người ấm áp, yêu vợ và lo lắng, chăm sóc cho con cháu hết lòng.

Ngay từ nhỏ, Quốc Trung đã được cha định hướng theo con đường âm nhạc. Trong bối cảnh thời bao cấp còn nhiều khó khăn, NSND Trung Kiên vẫn đầu tư cho con một cây đàn piano để học tập.

NSND Trung Kiên dạy con trai nghiêm khắc hơn cả học trò. Ông thường đánh đòn Quốc Trung khi anh đánh nhau với bạn hoặc dứt khoát không cho Quốc Trung chạy xe máy đi chơi. NSND Trung Kiên làm mọi thứ để giữ lại đôi tay tài hoa cho con trai. Vì chỉ một tai nạn hay chấn thương, giấc mơ nghệ sĩ của con trai ông sẽ mãi mãi bị hủy hoại.

Dù từng mong muốn con theo đuổi con đường âm nhạc cổ điển, ông tôn trọng lựa chọn của Quốc Trung khi chuyển hướng sang nhạc nhẹ và âm nhạc hiện đại. Trong nhiều năm, mối quan hệ giữa 2 cha con không chỉ là dạy - học mà còn là sự đồng hành trong nghề nghiệp và cuộc sống. Khi Quốc Trung và NSND Thanh Lam ly hôn, NSND Trung Kiên cũng dành nhiều thời gian hỗ trợ chăm sóc các cháu nội.

Năm 2000, nghệ sĩ Thanh Nga qua đời sau 7 năm chống chọi với bệnh ung thư. Trước đó, trong suốt thời gian bà điều trị, NSND Trung Kiên vừa đảm nhiệm cương vị Thứ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin, vừa trực tiếp chăm sóc vợ và gia đình.

Sự ra đi của người bạn đời là cú sốc lớn với NSND Trung Kiên, khiến ông suy sụp thời gian dài. 

Sau này, NSND Trung Kiên tìm được niềm vui tuổi già bên NSND Trần Bạch Thu Hà. Bà là con gái của NSND Thái Thị Liên và nhà cách mạng Trần Ngọc Danh (em trai của Tổng Bí thư Trần Phú), chị gái của nghệ sĩ dương cầm nổi tiếng Đặng Thái Sơn. Bà được phong Giáo sư âm nhạc học, Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới và từng giữ chức Giám đốc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam.

Ở tuổi xế chiều, 2 NSND nương tựa vào nhau, an ủi lẫn nhau. Họ luôn dành sự trân trọng và ngưỡng mộ cho đối phương. Điểm chung của 2 người là tuy rất thành công trong sự nghiệp nhưng vẫn luôn hướng về gia đình, vun vén cho con cháu. NSND Trần Bạch Thu Hà cũng tham gia chăm sóc, dạy dỗ các cháu trong gia đình, đặc biệt trong việc học nhạc.

Nhìn từ gia đình NSND Trung Kiên, có thể nhận thấy sự tiếp nối truyền thống nghệ thuật rõ nét qua nhiều thế hệ. Từ ông đến con trai - nhạc sĩ Quốc Trung, rồi đến các cháu Thiện Thanh và Đăng Quang, âm nhạc trở thành sợi dây xuyên suốt, được nuôi dưỡng và phát triển.

NSND Trung Kiên là người đặt nền tảng, định hướng và truyền cảm hứng cho Quốc Trung từ sớm. Đến lượt mình, Quốc Trung tiếp tục duy trì cách tiếp cận đó khi giáo dục các con, kế thừa tinh thần kỷ luật và sự đầu tư nghiêm túc trong học tập nghệ thuật. Đăng Quang thể hiện năng khiếu với piano, trong khi Thiện Thanh định hướng theo con đường giảng dạy thanh nhạc.

NSND Trung Kiên qua đời ngày 27/1/2021, để lại nhiều tiếc nuối trong giới nghệ thuật. Sự ra đi của ông được nhìn nhận là tổn thất lớn đối với lĩnh vực thanh nhạc và đào tạo âm nhạc tại Việt Nam.