Từ ngày 1-5/6, Trung tâm Quốc tế Khoa học và Giáo dục liên ngành (ICISE) tại Gia Lai trở thành điểm hẹn của hơn 40 nhà khoa học đến từ 11 quốc gia và vùng lãnh thổ. Hội thảo vật lý lượng tử quốc tế có chủ đề "Những tiến bộ mới trong nghiên cứu các hệ điện tử tương quan mạnh".

Đáng chú ý, sự kiện quy tụ nhiều tên tuổi hàng đầu thế giới trong lĩnh vực vật lý lý thuyết và vật chất ngưng tụ, trong đó có Giáo sư (GS) Đàm Thanh Sơn - nhà Vật lý gốc Việt đang giảng dạy tại Đại học Chicago (Mỹ), người sẽ tham gia các hoạt động của hội thảo từ ngày 3/6. 

Sự xuất hiện của ông tại sự kiện này một lần nữa thu hút sự chú ý của công chúng đối với một trong những nhà khoa học gốc Việt có tầm ảnh hưởng lớn nhất trên thế giới hiện nay.

Bước ngoặt bất ngờ với ngành Vật lý

GS Đàm Thanh Sơn sinh năm 1969 tại Hà Nội trong một gia đình có truyền thống khoa học. Cha ông là GS Dược học Đàm Trung Bảo, mẹ là PGS.TS Sinh hóa Nguyễn Thị Hảo. Ngay từ nhỏ, ông đã bộc lộ năng khiếu đặc biệt với các môn khoa học tự nhiên, đặc biệt là Toán học.

Từ khi còn học tiểu học, Đàm Thanh Sơn đã có thể giải được nhiều bài toán dành cho học sinh lớn tuổi hơn. Tài năng vượt trội giúp ông được đặc cách học vượt lớp và nhanh chóng trở thành gương mặt nổi bật của hệ chuyên Toán Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội.

Năm 1984, khi mới 15 tuổi, Đàm Thanh Sơn tham dự Olympic Toán học quốc tế (IMO) tại Praha, Tiệp Khắc. Tại kỳ thi này, ông giành Huy chương Vàng với số điểm tuyệt đối 42/42, trở thành một trong số ít học sinh Việt Nam đạt thành tích hoàn hảo ở đấu trường Toán học danh giá nhất thế giới.

Với nền tảng Toán học xuất sắc, nhiều người cho rằng ông sẽ tiếp tục theo đuổi con đường nghiên cứu. Tuy nhiên, Đàm Thanh Sơn lại đưa ra lựa chọn khác. Năm 1985, ông sang Liên Xô học tại Đại học Tổng hợp Lomonosov danh tiếng nhưng không chọn khoa Toán mà quyết định theo học Vật lý. Ông từng chia sẻ rằng nhiều cuốn sách khoa học phổ thông như Vật lý vui của Yakov Perelman hay Câu chuyện về các hằng số vật lý cơ bản đã góp phần nuôi dưỡng tình yêu đối với lĩnh vực này.

Sau khi tốt nghiệp đại học năm 1991, Đàm Thanh Sơn tiếp tục con đường nghiên cứu. Chỉ vài năm sau, ông bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ tại Viện Nghiên cứu Hạt nhân Moskva dưới sự hướng dẫn của nhà Vật lý nổi tiếng thế giới Valery Rubakov.

Từ năm 1995 đến 1999, ông làm nghiên cứu sau Tiến sĩ tại nhiều cơ sở khoa học hàng đầu của Mỹ, trong đó có Đại học Washington và Viện Công nghệ Massachusetts (MIT). Đây được xem là giai đoạn quan trọng giúp ông từng bước khẳng định vị thế trong cộng đồng vật lý lý thuyết quốc tế.

Nhà khoa học Việt Nam ghi dấu ấn trên bản đồ vật lý thế giới

Sau những năm đầu nghiên cứu tại Mỹ, sự nghiệp của Đàm Thanh Sơn phát triển mạnh mẽ. Ông từng giữ vị trí GS tại Đại học Columbia trước khi chuyển về Đại học Washington và sau đó là Đại học Chicago - một trong những trung tâm nghiên cứu vật lý hàng đầu thế giới.

Năm 2012, Đàm Thanh Sơn chính thức được bổ nhiệm làm GS tại Đại học Chicago. Đây là vị trí mà trước đó từng được đảm nhiệm bởi những tên tuổi lừng danh như Enrico Fermi hay Subrahmanyan Chandrasekhar. Đối với giới khoa học, đây được xem là một cột mốc đặc biệt, khẳng định uy tín học thuật của nhà khoa học gốc Việt trên trường quốc tế.

Lĩnh vực nghiên cứu chính của ông là vật lý lý thuyết, vật lý hạt cơ bản, vật lý hạt nhân và các ứng dụng của lý thuyết dây. Trong suốt sự nghiệp, GS Đàm Thanh Sơn đã công bố hơn 120 công trình khoa học trên các tạp chí quốc tế uy tín.

Một trong những dấu ấn nổi bật nhất của ông là công trình nghiên cứu về mô hình “lỗ đen lỏng” trong không gian 10 chiều. Công trình được thực hiện cùng hai nhà khoa học P.K. Kovtun và A.O. Starinets, hình thành nên nhóm nghiên cứu nổi tiếng KSS.

Kết quả nghiên cứu đã tạo tiếng vang lớn trong giới vật lý khi đề xuất một hệ thức quan trọng liên quan đến tỷ số giữa độ nhớt và mật độ entropy của vật chất. Công trình nhanh chóng được cộng đồng khoa học quốc tế đánh giá là bước đột phá lý thuyết và được đăng tải trên nhiều tạp chí khoa học hàng đầu thế giới. 

Giới khoa học trong nước lúc bấy giờ cũng đưa tin về sự kiện này. GS.TSKH Nguyễn Văn Liễn từng có một bài viết trên báo Tuổi trẻ về công trình của GS Đàm Thanh Sơn như sau:

"Thành công của GS Đàm Thanh Sơn và cộng sự là kết quả của sự kết hợp tài tình các phương pháp tính toán phức tạp trong lý thuyết trường lượng tử hiện đại. Ý nghĩa của thành công này không giới hạn ở một hệ thức, cho dù là hệ thức đó rất đẹp, rất tổng quát và đã được thực nghiệm kiểm chứng, mà rất lớn và sâu rộng.

Nó trang bị cho ta một công cụ hữu hiệu để nghiên cứu một lớp rộng các hệ tương tác mạnh, mà lý thuyết sắc động học lượng tử (quantum chromodynamics - QCD) gặp khó khăn liên quan với các gần đúng nhiễu loạn, qua đó làm cho các ý tưởng của lý thuyết dây trừu tượng dường như không thể trở nên thật sự có thể kiểm chứng bằng thực nghiệm. Nó đang kích thích sự quan tâm của đông đảo các nhà vật lý, vốn làm việc trong các lĩnh vực chẳng mấy liên quan đến nhau, từ vật lý các hệ ngưng đọng, vật lý hạt nhân, vật lý vũ trụ đến vật lý hạt..."

Cũng chính vì vậy mà ở thời điểm đó, giới khoa học Vật lý Việt Nam rất kỳ vọng việc GS Đàm Thanh Sơn sẽ có một giải thưởng Nobel về Vật Lý. Tuy cái kết đẹp đó vẫn chưa đến nhưng GS Đàm Thanh Sơn vẫn được xem là "ngôi sao Vật lý" của Việt Nam.

Nhờ những đóng góp nổi bật, Đàm Thanh Sơn được bầu làm thành viên Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Mỹ, đồng thời trở thành thành viên của Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ. 

Bên cạnh nghiên cứu, ông còn dành nhiều tâm huyết cho giáo dục và truyền bá khoa học. Trong nhiều năm qua, GS Đàm Thanh Sơn thường xuyên hỗ trợ sinh viên Việt Nam tiếp cận môi trường nghiên cứu quốc tế, đồng thời tham gia nhiều hoạt động học thuật trong nước.

Ông từng góp mặt trong ban giám khảo Olympic Toán học quốc tế tổ chức tại Việt Nam năm 2007, tham gia công tác tổ chức Olympic Vật lý quốc tế năm 2008 và tích cực chia sẻ kiến thức khoa học thông qua các bài viết phổ thông.

Sự có mặt của ông tại hội thảo vật lý lượng tử quốc tế ở Gia Lai lần này tiếp tục cho thấy sự gắn bó với cộng đồng khoa học Việt Nam. Đồng thời, đây cũng là dịp để các nhà nghiên cứu trẻ trong nước có cơ hội gặp gỡ, trao đổi học thuật với một trong những nhà vật lý lý thuyết có ảnh hưởng hàng đầu thế giới hiện nay.