Hành trình vượt qua thăng trầm để bảo tồn di sản quý

Làng Đông Hồ nằm bên bờ sông Đuống, thuộc phường Thuận Thành (trước đây là phường Song Hồ), tỉnh Bắc Ninh, từ lâu được biết đến là cái nôi của dòng tranh dân gian nổi tiếng của Việt Nam. Với lịch sử hình thành và phát triển gần 500 năm, nghề làm tranh nơi đây đã gắn bó mật thiết với đời sống sinh hoạt và tín ngưỡng của người dân vùng Kinh Bắc qua nhiều thế hệ. Những bức tranh quen thuộc không chỉ mang giá trị thẩm mỹ cao mà còn phản ánh sinh động đời sống xã hội, phong tục tập quán cũng như triết lý nhân sinh của người Việt xưa. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, nghề làm tranh truyền thống này đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm đầy thử thách, khiến số hộ gắn bó với nghề ngày càng giảm sút.

Lớn lên giữa tiếng mài màu và tiếng trở bản khắc gỗ, Nghệ nhân uu tú Nguyễn Đăng Chế gắn bó với mảnh đất Đông Hồ như một phần máu thịt không thể tách rời. Ông nhớ lại thời kỳ đổi thay khi những bức tranh từng rực rỡ trong mỗi phiên chợ xuân dần trở nên thưa vắng trước những biến động của thời cuộc. Nhiều người dân vì mưu sinh đã phải bỏ nghề, những bản khắc quý giá bị lãng quên trong bụi bặm, còn màu sắc truyền thống cũng dần phai nhạt trong ký ức cộng đồng. Ngày trở về quê hương sau nhiều năm dạy học xa nhà, khi nhìn thấy những bản khắc bị mối xông và giấy điệp phủ bụi mờ, ông không khỏi lặng người xót xa trước vốn cổ cha ông để lại.

Nỗi lo nghề truyền thống có thể mất đi vĩnh viễn nếu bản thân cũng buông tay đã thôi thúc ông bắt đầu hành trình hồi sinh đầy gian nan nhưng cũng rất đáng tự hào. Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế kiên trì rong ruổi khắp nơi để tìm lại từng mảnh ký ức được cất giữ trong những ngăn tủ cũ hay góc bếp của các gia đình trong làng. Có những bản khắc may mắn còn nguyên vẹn, nhưng cũng có những bản chỉ còn lại những mảnh vụn vỡ nát do không được bảo quản đúng cách qua thời gian. Mỗi lần tìm lại được một bản khắc cổ, ông lại cảm thấy như vừa tìm lại được một phần hồn cốt của quê hương tưởng chừng đã biến mất.

Điển hình là lần ông phát hiện lại bản khắc tranh "Em bé ôm gà". Khi lớp giấy được mở ra, màu sắc vẫn còn tươi nguyên, những nét khắc mềm mại như mang theo hơi thở của quá khứ bất ngờ trở lại. Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế chia sẻ rằng khi ấy ông vui mừng đến rơi nước mắt, bởi đó không chỉ là một bức tranh mà còn là cả một phần hồn làng vừa được tìm thấy. Hành trình âm thầm và bền bỉ ấy đã giúp ông tập hợp được một kho tàng bản khắc đồ sộ sau nhiều thập kỷ cống hiến lặng lẽ cho nghệ thuật. Ông nâng niu từng hiện vật như những giọt tinh túy của đất trời, tạo nên bản sắc không thể nhầm lẫn của dòng tranh dân gian Kinh Bắc cho đến tận ngày nay.

Chia sẻ về ý nghĩa của công việc bảo tồn, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế cho biết tranh Đông Hồ không chỉ đơn thuần là sản phẩm mỹ thuật mà còn phản ánh tâm hồn của người Việt. Theo ông, trong mỗi bức tranh đều gửi gắm những ước vọng về cuộc sống ấm no và hạnh phúc của người dân lao động. Nghệ nhân khẳng định rằng giữ được nghề tranh cũng chính là giữ lại một phần quan trọng trong hồn cốt văn hóa của dân tộc Việt Nam. Chính tâm huyết ấy đã trở thành động lực để nhiều thế hệ trong gia tộc cùng gắn bó và quyết tâm bảo vệ nghề làm tranh truyền thống tại làng Đông Hồ.

Gia đình nghệ nhân đặc biệt chú trọng việc duy trì quy trình sản xuất hoàn toàn thủ công với những nguyên liệu thuần túy từ thiên nhiên. Giấy dó được quét lớp điệp nghiền từ vỏ sò biển tạo nên độ óng ánh đặc trưng, giúp bức tranh vừa bền bỉ vừa mang vẻ đẹp mộc mạc, tinh tế. Màu sắc trong tranh cũng được chế tác công phu từ sỏi son cho màu đỏ, than lá tre cho màu đen, hoa hòe cho màu vàng và lá chàm cho màu xanh thẫm. Quy trình in tranh đòi hỏi người nghệ nhân phải căn chỉnh chính xác để các lớp màu khớp nhau, từ đó tạo nên bố cục hoàn chỉnh. Nhờ vậy, sắc màu tự nhiên của tranh Đông Hồ có thể bền bỉ qua hàng trăm năm mà vẫn giữ được vẻ tươi mới đặc trưng.

Giải pháp phát triển thương hiệu làng nghề trong thời đại mới

Để dòng tranh quý không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn trong bảo tàng, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế cùng con trai là Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm đã chủ động mở ra những hướng đi mới. Một trong những dấu mốc đáng chú ý là vào tháng 4 năm 2024, ngôi nhà trưng bày tranh dân gian của gia đình chính thức mở cửa đón khách tham quan. Điểm đặc biệt của không gian này là không bán vé và cũng không đặt nặng yếu tố thương mại, với mục đích chính là lưu giữ và kể lại câu chuyện của nghề. Nhờ đó, nơi đây đã trở thành điểm dừng chân thu hút đông đảo học sinh, sinh viên cũng như du khách quốc tế đến tìm hiểu về truyền thống văn hóa Việt.

Tiếp nối truyền thống gia đình, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Tâm đã kế thừa và phát huy hiệu quả nghề làm tranh thông qua nhiều hoạt động quảng bá hiện đại. Ông cho rằng làm tranh Đông Hồ không chỉ cần kỹ thuật điêu luyện mà còn đòi hỏi sự kiên nhẫn cùng niềm đam mê sâu sắc với nghệ thuật dân gian. Theo chia sẻ của Nghệ nhân Nguyễn Đăng Tâm, mỗi bức tranh đều phải trải qua rất nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ, từ khâu chuẩn bị giấy cho đến quá trình in từng lớp màu. Vì vậy, người thợ phải thật sự khéo léo và tập trung cao độ để giữ được nét mộc mạc cũng như cái hồn đặc trưng của dòng tranh dân gian truyền thống từ ngàn xưa.

Hiện nay, gia đình nghệ nhân cũng tích cực nghiên cứu phát triển thêm nhiều sản phẩm ứng dụng từ họa tiết tranh dân gian nhằm đáp ứng nhu cầu của thị trường. Những sản phẩm như tranh lưu niệm, đồ trang trí hay quà tặng văn hóa đã giúp hình ảnh tranh Đông Hồ đến gần hơn với đời sống đương đại. Đồng thời, việc kết hợp giữa bảo tồn di sản và phát triển du lịch trải nghiệm đang được xem là hướng đi phù hợp trong bối cảnh mới. Du khách khi đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng tranh mà còn có cơ hội trực tiếp tham gia vào các công đoạn in tranh từ bản khắc gỗ thị, qua đó hiểu rõ hơn về giá trị thực sự của nghề thủ công truyền thống.

Đánh giá về vai trò của các nghệ nhân trong việc gìn giữ làng nghề, bà Ngô Hồng Thúy, Giám đốc Trung tâm Văn hóa Thể thao và Truyền thông phường Thuận Thành, khẳng định việc bảo vệ nghề là nhiệm vụ cấp thiết. Bà nhấn mạnh rằng những nỗ lực bền bỉ của gia đình Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Đăng Chế không chỉ góp phần khôi phục một loại hình thủ công độc đáo mà còn lan tỏa sâu rộng giá trị văn hóa dân tộc. Theo bà, sự đóng góp của gia đình nghệ nhân đã góp phần quan trọng nâng cao ý thức bảo tồn di sản trong cộng đồng. Vì vậy, các cơ quan quản lý tại địa phương luôn dành sự quan tâm đặc biệt nhằm hỗ trợ các nghệ nhân phát triển làng nghề.

Dưới góc độ quản lý làng nghề quốc gia, ông Trịnh Quốc Đạt, Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề Việt Nam, cho rằng tranh Đông Hồ là biểu tượng văn hóa tiêu biểu cần được bảo tồn bền vững. Ông khẳng định việc phát triển dòng tranh này cần có sự chung tay mạnh mẽ từ các cấp chính quyền và toàn xã hội trong thời gian tới. Theo ông Trịnh Quốc Đạt, cần có những chính sách hỗ trợ cụ thể để vừa gìn giữ giá trị truyền thống vừa phát huy tiềm năng phát triển kinh tế từ làng nghề. Đồng thời, việc tăng cường quảng bá sản phẩm gắn với phát triển du lịch văn hóa sẽ là chìa khóa quan trọng giúp thương hiệu làng nghề vươn xa.

Sự chuyển giao thế hệ trong gia đình nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế chính là minh chứng sống động cho sức sống bền bỉ của dòng tranh dân gian Kinh Bắc. Những người con, người cháu của ông ngày nay đã thuần thục việc pha màu từ hoa lá hay nâng niu từng bản khắc gỗ quý giá như cách cha ông vẫn làm suốt bao năm qua. Tiếng chày giã điệp vẫn đều đặn vang lên trong căn nhà nhỏ bên bờ sông Đuống, như nhịp đập bền bỉ của một di sản văn hóa vẫn đang kiên trì tồn tại. Nhờ tâm huyết của những nghệ nhân tận tụy, sắc màu Đông Hồ mộc mạc và đầy nhân văn chắc chắn sẽ còn tiếp tục tỏa sáng trên những tờ giấy dó truyền thống.