Rừng tràm U Minh nằm ở phía tây nam Đồng bằng sông Cửu Long, tiếp giáp vịnh Thái Lan, có diện tích khoảng 2.000km2. Toàn khu vực được chia thành hai vùng riêng biệt là U Minh Thượng (An Giang) và U Minh Hạ (Cà Mau), ngăn cách bởi sông Trẹm và sông Cái Tàu.

Nhìn từ trên cao, cả khu rừng hiện lên như một tấm thảm xanh khổng lồ trải dài đến tận đường chân trời. Những cánh rừng tràm nối tiếp nhau bất tận, đan xen với mạng lưới kênh rạch chằng chịt uốn lượn mềm mại, tạo nên bức tranh thiên nhiên vừa hùng vĩ vừa nguyên sơ.

Ít ai biết rằng, ẩn dưới màu xanh bạt ngàn ấy là một trong những hệ sinh thái đất ngập nước đặc biệt nhất hành tinh - hệ sinh thái rừng tràm trên đất than bùn, yếu tố làm nên giá trị khác biệt của rừng U Minh so với hầu hết các khu rừng khác ở Việt Nam.

Điểm đặc trưng tạo nên sự quý hiếm của rừng U Minh chính là lớp đất than bùn được hình thành từ xác thực vật tích tụ qua hàng nghìn năm. Trải qua quá trình phân hủy tự nhiên trong điều kiện ngập nước và thiếu oxy, lớp than bùn dày được hình thành, tạo nên môi trường sống đặc biệt mà rất ít nơi trên thế giới còn bảo tồn được.

Không chỉ có khả năng lưu giữ nguồn nước, lớp than bùn còn điều hòa khí hậu, hấp thụ và lưu trữ lượng lớn carbon tự nhiên, góp phần hạn chế tác động của biến đổi khí hậu. Đồng thời, đây cũng là nền tảng để hình thành hệ sinh thái rừng tràm ngập nước với mức độ đa dạng sinh học rất cao.

Các nhà khoa học đánh giá hệ sinh thái rừng tràm trên đất than bùn ở U Minh là một trong những hệ sinh thái rừng nhiệt đới ngập nước hiếm gặp nhất thế giới. Chính yếu tố này đã đưa U Minh vào nhóm những khu rừng có giá trị đặc biệt về sinh thái và bảo tồn trên phạm vi toàn cầu.

Bao phủ trên lớp đất than bùn là khoảng 16.000ha rừng tràm nguyên sinh. Cây tràm (Melaleuca cajuputi) là loài thực vật đặc trưng của vùng đất ngập nước Nam Bộ với thân cao, vỏ màu trắng xám bong thành từng lớp mỏng như giấy, lá nhỏ chứa nhiều tinh dầu và có khả năng thích nghi rất tốt với điều kiện đất phèn, đất than bùn.

Những quần xã rừng tràm hỗn giao và rừng tràm trên đất than bùn tạo thành "ngôi nhà" của hàng trăm loài chim, thú, cá, bò sát, côn trùng và nhiều loài thực vật quý hiếm. Đây cũng là một trong số ít nơi còn lưu giữ được cấu trúc gần như nguyên vẹn của hệ sinh thái rừng tràm trên đất than bùn ở Đông Nam Á.

Vườn Quốc gia U Minh Thượng - khu rừng độc đáo, sở hữu nhiều danh hiệu quốc tế

Cách thành phố Rạch Giá cũ khoảng 65km về phía tây nam, Vườn Quốc gia U Minh Thượng được xem là khu rừng tràm ngập nước trên đất than bùn lớn nhất Việt Nam.

Nơi đây lưu giữ gần như nguyên vẹn mẫu chuẩn của hệ sinh thái rừng tràm úng phèn trên đất than bùn ở vùng hạ lưu sông Cửu Long. Đây cũng là khu vực có ý nghĩa đặc biệt trong việc bảo tồn các hệ sinh thái đất ngập nước đang ngày càng thu hẹp trên thế giới.

U Minh Thượng hiện là nơi cư trú của hàng trăm loài động, thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm. Riêng các loài chim nước đã ghi nhận nhiều đại diện quan trọng như điêng điểng, quắm đầu đen, bồ nông chân xám, diều cá đầu xám, gà đẫy, đại bàng đen... Một điểm nhấn đặc biệt là khu máng dơi, nơi sinh sống của hàng nghìn cá thể dơi quạ (Pteropus vampyrus) - loài động vật đang bị đe dọa trên phạm vi toàn cầu.

Không xa đó là hồ Hoa Mai với hình dáng như một bông hoa năm cánh. Bề mặt hồ phủ kín dương xỉ xanh mướt, tạo nên khung cảnh đặc trưng của vùng đầm lầy than bùn giữa rừng tràm nguyên sinh.

Không chỉ có giá trị về đa dạng sinh học, Vườn Quốc gia U Minh Thượng còn góp phần bảo tồn Di tích lịch sử quốc gia Chiến khu cách mạng U Minh Thượng và giữ vai trò quan trọng trong việc duy trì cân bằng sinh thái cho Đồng bằng sông Cửu Long.

Nhờ những giá trị nổi bật ấy, năm 2012, Vườn Quốc gia U Minh Thượng được công nhận là Vườn Di sản ASEAN đầu tiên trên vùng đất than bùn của Đông Nam Á và là Vườn Quốc gia thứ năm của Việt Nam đạt danh hiệu này. Đến năm 2015, nơi đây tiếp tục được công nhận là khu Ramsar thứ 2.228 của thế giới và là khu Ramsar thứ 8 của Việt Nam.

Vườn Quốc gia U Minh Hạ - vẻ đẹp hoang sơ của đất phương Nam

Nếu U Minh Thượng là trung tâm bảo tồn hệ sinh thái đất than bùn thì U Minh Hạ lại lưu giữ vẻ đẹp nguyên sơ của vùng đất phương Nam, gắn liền với bộ phim Đất phương Nam và nhiều tác phẩm của nhà văn Sơn Nam.

Năm 2006, Thủ tướng Chính phủ quyết định thành lập Vườn Quốc gia U Minh Hạ. Đến năm 2009, khu vực này được UNESCO công nhận là vùng lõi của Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Mũi Cà Mau, khẳng định giá trị nổi bật về đa dạng sinh học và bảo tồn thiên nhiên.

Cùng với U Minh Thượng, U Minh Hạ tạo thành quần thể rừng tràm ngập nước trên đất than bùn có quy mô lớn và giá trị sinh thái đặc biệt, góp phần đưa rừng U Minh trở thành một trong những khu rừng quý hiếm nhất thế giới.

Hệ sinh thái đất than bùn cùng những cánh rừng tràm nguyên sinh đã tạo nên môi trường sống lý tưởng cho nhiều loài động vật.

Vào mùa nước nổi, từng đàn cò, vạc, le le, cồng cộc cùng nhiều loài chim nước khác bay về làm tổ, phủ kín những tán tràm xanh. Đây cũng là nơi sinh sống của nhiều loài cá nước ngọt, bò sát, thú hoang dã và côn trùng đặc hữu của vùng đất ngập nước.

Từ khoảng tháng 12 đến tháng 6 năm sau là mùa gác kèo ong. Du khách có thể theo chân những người thợ vào rừng lấy mật ong thiên nhiên - nghề truyền thống đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Khi mùa tràm nở hoa, cả khu rừng ngập tràn hương thơm dịu nhẹ, hòa quyện với âm thanh của các loài chim, tạo nên khung cảnh đặc trưng chỉ có ở U Minh.

Không chỉ là "lá phổi xanh" của Nam Bộ, U Minh còn là kho tàng đa dạng sinh học có giá trị toàn cầu, góp phần điều hòa môi trường, lưu trữ carbon, bảo vệ nguồn nước và bảo tồn nhiều loài động, thực vật quý hiếm.

Với những cánh rừng tràm bạt ngàn, hệ sinh thái đất than bùn độc đáo cùng hàng loạt danh hiệu quốc tế, rừng U Minh không chỉ là niềm tự hào của Việt Nam mà còn được xem là một trong những khu rừng ngập nước quý hiếm nhất thế giới còn được bảo tồn tương đối nguyên vẹn. Đây là tài sản sinh thái vô giá, góp phần khẳng định vị thế của thiên nhiên Việt Nam trên bản đồ bảo tồn thế giới.