Hòn Tro còn được gọi là đảo Tro (tiếng Pháp: île des Cendres), là một đảo núi lửa từng xuất hiện vào năm 1923 ở phía Nam đảo Phú Quý (tỉnh Lâm Đồng), thuộc vùng biển ngoài khơi Nam Trung Bộ, Việt Nam. Đây được xem là một trong những thực thể địa chất có vòng đời ngắn hiếm gặp, hình thành rồi nhanh chóng biến mất dưới lòng đại dương.

Theo các tài liệu khoa học và ghi chép lịch sử, Hòn Tro hình thành vào đầu năm 1923 sau chuỗi hoạt động phun trào núi lửa dưới đáy biển. Người dân sinh sống ven đảo Phú Quý khi đó ghi nhận hiện tượng bất thường với những cột khói đen bốc cao hàng nghìn mét, kèm theo các tiếng nổ lớn vang dội giữa đại dương. Đỉnh điểm của hoạt động diễn ra vào ngày 08/03/1923, khi một núi lửa ngầm trỗi dậy, đẩy vật chất lên khỏi mặt nước và tạo thành một hòn đảo mới.

Cụ thể, theo lời kể của các bô lão địa phương, vào đêm 30 tháng Chạp năm Nhâm Tuất, trong thời điểm người dân chuẩn bị đón giao thừa, mặt đất bất ngờ rung chuyển khiến nhà cửa chao đảo, nhiều đồ vật trên bàn thờ bị nghiêng đổ. Các đợt rung lắc gia tăng cường độ và kéo dài liên tục trong khoảng hai tuần. 

Sau đó, ngoài khơi phía Tây Nam khu vực đặc khu Phú Quý ngày nay xuất hiện một cột khói đen dựng đứng, bao phủ cả vùng trời. Vài ngày tiếp theo, cột lửa đỏ rực bốc cao, rồi dần suy yếu và tắt hẳn sau khoảng năm ngày. Khi hiện tượng kết thúc, một hòn đảo nhỏ nhô lên khỏi mặt nước, cao vài chục mét.

Hòn đảo có dạng hình tròn, đường kính khoảng 40m, bề mặt phủ cát trắng, xung quanh là các bậc đá thoai thoải, hơi nước vẫn bốc lên nghi ngút. Tuy nhiên, chỉ sau 3 tháng kể từ khi xuất hiện, đảo bắt đầu chìm dần, để lại một bãi đá ngầm dài khoảng 700m và rộng gần 500m.

Các ghi nhận hàng hải quốc tế cũng trùng khớp với thông tin từ cư dân địa phương. Ngày 02/03/1923, tàu hơi nước Wakasa-maru của Nhật Bản trên hành trình từ Hồng Kông đến Singapore phát hiện một cột khói lớn ngoài khơi bờ biển Đông Dương, tại vị trí 10°10’ Bắc và 109° Đông, phía Nam đảo Phú Quý. Ban đầu, thuyền trưởng Horikawa và thủy thủ đoàn cho rằng đây là một vụ cháy tàu nên đã đổi hướng để tiếp cận cứu hộ. Khi đến gần, họ xác định đó là hiện tượng phun trào núi lửa, với cột hơi nước và khí bốc cao tới 2.000m, kèm theo những tiếng nổ lớn theo từng đợt.

Đến ngày 08/03/1923, tàu Carlisle của Anh trong quá trình trinh sát đã phát hiện tại cùng tọa độ một đảo núi lửa nhỏ, dài khoảng 450m và cao 30m. Hoạt động phun trào diễn ra trong tháng 03/1923 với cường độ không lớn, tạm ngừng vào ngày 15/03/1923 trước khi bùng phát trở lại lần cuối vào ngày 20/03/1923. Kết quả của chuỗi phun trào này là sự hình thành một hòn đảo mới từ tro bụi núi lửa, được ngư dân địa phương gọi là Hòn Tro.

Ngay sau khi xuất hiện, Hòn Tro thu hút sự quan tâm của giới khoa học quốc tế. Các đoàn khảo sát thủy văn của Pháp đã tiến hành nghiên cứu và lập bản đồ khu vực. Hình dạng tổng thể được mô tả giống trăng lưỡi liềm hoặc móng ngựa, với hai đầu bị sóng biển bào mòn, tạo thành các vách đứng.

Về cấu tạo địa chất, đảo chủ yếu được hình thành từ tro núi lửa màu đen, có đặc tính nhẹ, xốp và chưa kết dính bền vững. Chính đặc điểm này khiến Hòn Tro dễ bị phá hủy trước tác động của môi trường tự nhiên.

Sau các đợt phun trào ngắn trong tháng 03/1923, hoạt động núi lửa suy giảm nhanh chóng. Dưới tác động của sóng lớn, gió mạnh và quá trình xói mòn liên tục, cấu trúc lỏng lẻo của đảo nhanh chóng bị phá vỡ. Chỉ khoảng 3 tháng sau khi hình thành, Hòn Tro đã hoàn toàn biến mất dưới mặt biển, không còn dấu vết rõ ràng.

Với vòng đời ngắn ngủi, Hòn Tro được giới khoa học xếp vào nhóm “đảo phù du” - dạng thực thể địa chất tồn tại trong thời gian rất ngắn. Dù không còn hiện diện, các tư liệu về Hòn Tro vẫn được lưu giữ trong hồ sơ khoa học và ký ức của cư dân địa phương, phản ánh rõ nét sự vận động của lớp vỏ Trái Đất dưới đáy biển Việt Nam.

Sự biến mất của Hòn Tro không đồng nghĩa với việc hoạt động núi lửa tại khu vực Nam Trung Bộ đã chấm dứt. Theo cảnh báo của một số nhà khoa học, các núi lửa ngầm tại khu vực này, đặc biệt quanh vùng từng xuất hiện Hòn Tro vẫn tiềm ẩn khả năng hoạt động trở lại.