Triều Nguyễn tồn tại 143 năm, qua 13 đời vua trị vì để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử Việt Nam, từ hệ thống cung điện, lăng tẩm đến những câu chuyện về các bậc quân vương và hậu phi.

Trong số các hoàng hậu của triều Nguyễn, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu - chính thất của vua Gia Long là người có vị thế đặc biệt trong lịch sử vương triều. Bà là hoàng hậu đặt nền móng cho triều Nguyễn, hơn 20 năm theo vua Gia Long bôn ba khắp nơi gây dựng cơ đồ. Không những thế, bà còn là hoàng hậu duy nhất của triều Nguyễn được an táng cạnh chồng, một vinh dự đặc biệt phản ánh vị trí và vai trò của bà trong lịch sử vương triều.

Vị hoàng hậu nổi tiếng đức hạnh

Thừa Thiên Cao Hoàng hậu (1762-1814), tên húy Tống Phúc Thị Lan là chính thất của vua Gia Long và cũng người đầu tiên được tấn phong hoàng hậu dưới triều Nguyễn. Bà sinh ra trong dòng họ Tống Phúc danh giá, là ái nữ của Quý quốc công Tống Phúc Khuông - người có công giúp Nguyễn Phúc Ánh khôi phục cơ nghiệp.

Năm 1778, bà theo cha cùng gia quyến vào Gia Định. Đến năm 1780, khi vừa 18 tuổi, Nguyễn Phúc Ánh đích thân chuẩn bị sính lễ đến cầu hôn và lập bà làm Nguyên phi. Là người có đức hạnh, đoan chính, ứng xử chuẩn mực và luôn giữ gìn lễ nghi, bà được hoàng tộc kính trọng, quý mến.

Trong những năm tháng Nguyễn Phúc Ánh chinh chiến chống quân Tây Sơn, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu luôn đồng hành cùng chồng. Hơn hai thập kỷ bôn ba, bà nhiều lần xuôi ngược khắp vùng Nam Bộ, cùng sẻ chia những gian nan trước khi nhà Nguyễn chính thức được gây dựng. Bà còn đích thân dệt may nhung phục cho quân binh. 

Bà sinh hai hoàng tử, song đều qua đời từ khi còn nhỏ, trước lúc vua Gia Long hoàn thành công cuộc thống nhất đất nước.

Năm 1793, Nguyễn Phúc Ánh giao Hoàng tử Nguyễn Phúc Đảm (vua Minh Mạng) cho Thừa Thiên Cao Hoàng hậu trực tiếp nuôi dưỡng. Bà chấp nhận lời đề nghị nhưng yêu cầu Nguyễn Phúc Ánh phải lập văn bản xác nhận. Sau đó, Hoàng tử Đảm chuyển về sống cùng bà và được chăm sóc, dạy dỗ như con ruột.

Sau khi đánh bại nhà Tây Sơn, thống nhất giang sơn và lên ngôi hoàng đế vào năm 1802, Gia Long khai sáng triều Nguyễn. Đến năm 1806, ông chính thức cử hành lễ sách phong Thừa Thiên làm Hoàng hậu. Đây cũng là lần đầu tiên triều Nguyễn tổ chức nghi lễ lập Hoàng hậu theo đầy đủ quy chế của hoàng cung.

Ngoài vai trò là bậc mẫu nghi của vương triều, Thừa Thiên Cao Hoàng hậu còn là thân mẫu của Hoàng tử Nguyễn Phúc Cảnh - người từng được chọn làm Đông cung Thái tử. Dù Thái tử Cảnh qua đời trước vua Gia Long và không có cơ hội kế vị, nhánh hậu duệ của ông vẫn tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong hoàng tộc nhà Nguyễn ở các đời sau.

Lăng Gia Long - Nơi an nghỉ cuối cùng

Lăng Gia Long hay còn gọi Thiên Thọ Lăng, là nơi an nghỉ của vua Gia Long (1762-1820), vị hoàng đế sáng lập triều Nguyễn. Trong hệ thống lăng tẩm của các vua Nguyễn, đây là công trình duy nhất có vua và hoàng hậu được an táng cạnh nhau theo hình thức song táng.

Thiên Thọ Lăng được khởi công xây dựng từ năm 1814 và hoàn tất vào năm 1820. Quần thể lăng nằm giữa vùng đồi núi và rừng thông rộng lớn thuộc khu vực Kim Long, TP. Huế ngày nay.

Không gian lăng trải dài trên quần sơn gồm 42 ngọn đồi và núi lớn nhỏ, trong đó núi Đại Thiên Thọ giữ vai trò trung tâm, vừa là tiền án của lăng vừa là nguồn gốc tên gọi Thiên Thọ Lăng. Theo quan niệm phong thủy, phía sau khu lăng có 7 ngọn núi tạo thế hậu chẩm, hai bên là 14 ngọn núi hình thành thế "Tả Thanh Long - Hữu Bạch Hổ", tượng trưng cho sự che chở và bền vững.

Điểm nổi bật nhất của Thiên Thọ Lăng nằm ở khu vực trung tâm, nơi đặt phần mộ của vua Gia Long và Thừa Thiên Cao Hoàng hậu. Không giống bất kỳ lăng vua Nguyễn nào khác, vua và hoàng hậu đầu tiên của triều Nguyễn được an nghỉ trong cùng một khu lăng. Đây là sự ghi nhận dành cho Thừa Thiên Cao Hoàng hậu - người đã đồng cam cộng khổ với vua Gia Long trong những năm tháng bôn ba dựng nghiệp.

Hai ngôi mộ được dựng theo kiểu thạch thất và đặt song song, thể hiện quan niệm "Càn Khôn hiệp đức", biểu tượng cho sự hòa hợp và thủy chung của vợ chồng. Mộ vua và mộ hoàng hậu có kích thước, kết cấu và hình dáng gần như tương đồng, chỉ cách nhau khoảng 24cm. Theo nguyên tắc "nam tả, nữ hữu", nếu nhìn từ ngoài vào, mộ vua nằm bên phải, còn nhìn từ phía trong lăng ra thì mộ vua ở bên trái.

Điểm đáng chú ý là cả hai phần mộ đều được xây dựng khá giản dị, không chạm khắc hoa văn cầu kỳ hay sơn son thếp vàng như nhiều công trình cung đình khác. Trước mỗi mộ đặt một hương án bằng đá Thanh theo kiểu sập chân quỳ, phía sau sử dụng chung một bình phong và được bao bọc bởi hai lớp thành đá. Sau hơn 200 năm tồn tại, màu đá đã chuyển sang sắc xám đen, góp phần tạo nên vẻ cổ kính, trầm mặc giữa khung cảnh núi non và rừng thông của xứ Huế.

Bài viết có tham khảo thông tin tại:

Lăng Gia Long, nơi an nghỉ của vị vua đầu tiên triều Nguyễn - Báo Nhân dân

'Người tình' sắt son của vua Nguyễn Ánh - Vietnamnet.