Rào cản kỹ thuật và nguy cơ đánh mất vị thế từ cadimi

Tại Hội thảo Định hướng quản lý và Phát triển vùng sản xuất - tiêu thụ cây ăn quả theo yêu cầu thị trường do Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ tổ chức ngày 9/6, nhiều điểm nghẽn của ngành hàng cây ăn quả đã được mổ xẻ. Bà Nguyễn Thị Giang, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ cho biết, toàn thành phố hiện có trên 100.000 ha trồng cây ăn quả với 657 mã số vùng trồng và 45 mã số cơ sở đóng gói. Mặc dù địa phương đã có bước chuyển đổi tư duy từ sản xuất sang kinh tế nông nghiệp, song các mặt hàng xuất khẩu đang vấp phải thách thức lớn về chất lượng, kiểm dịch và an toàn thực phẩm.

Bên cạnh đó, Nghị định số 38/2026/NĐ-CP tạo ra hành lang pháp lý mới đã đặt ra yêu cầu khắt khe hơn đối với việc tổ chức sản xuất và giám sát chất lượng. Một điểm hạn chế lớn hiện nay là sự chênh lệch giữa năng lực đóng gói và sản lượng vùng nguyên liệu. Cụ thể, sản lượng sầu riêng được cấp mã vùng trồng đạt 59.700 tấn mỗi năm, nhưng năng lực đóng gói của địa phương mới chỉ đáp ứng được khoảng 38% nhu cầu, tiềm ẩn rủi ro phát triển nóng và đứt gãy cung cầu.

Nghiêm trọng hơn, rào cản kỹ thuật đang đe dọa trực tiếp đến thương hiệu trái cây tỷ đô. Bà Nguyễn Hồng Trâm Tuyên, Phó Giám đốc Công ty TNHH Xuất nhập khẩu trái cây Diễm Phúc (Đồng Tháp) nhận định, tình trạng sầu riêng rớt giá vào chính vụ không đơn thuần do quy luật cung cầu, mà cốt lõi là sản phẩm không đáp ứng được tiêu chuẩn kỹ thuật xuất khẩu. Đáng báo động nhất là dư lượng kim loại nặng cadimi từ phân bón và chất vàng O.

Số lượng mẫu sầu riêng miền Tây nhiễm cadimi đang ở mức rất cao so với tỷ lệ cực thấp tại miền Đông và gần như không có ở Tây Nguyên. Bà Tuyên nhấn mạnh, chất lượng sầu riêng miền Tây được thị trường Trung Quốc đánh giá không hề thua kém sầu riêng Thái Lan, nhưng vấn đề cadimi đã được cảnh báo sang năm thứ 3, nếu không giải quyết triệt để sẽ kéo mọi cố gắng của ngành hàng quay về điểm xuất phát và đe dọa sự sống còn của vùng chuyên canh.

Chiến lược kiểm soát và đẩy mạnh chuỗi liên kết bền vững

Để gỡ "nút thắt" về chất lượng, TS. Trần Hữu Phúc thuộc Khoa Khoa học cây trồng, Đại học Cần Thơ chỉ ra nguyên nhân từ việc đất đai suy giảm dinh dưỡng sau 30 năm khai thác. Thói quen bón phân theo cảm tính, lạm dụng phân vô cơ và thiếu phân hữu cơ của nông dân đã khiến cây sầu riêng bị phản ứng mạnh. Chuyên gia đề xuất giải pháp cấp bách là tuyệt đối không đưa thêm phân bón có chứa cadimi vào đất, sử dụng đúng liều lượng trong ngưỡng cho phép. Đồng thời, cơ quan quản lý cần quản lý chặt chẽ vật tư đầu vào, minh bạch nguồn gốc cây giống và đề xuất giảm hàm lượng cadimi trong phân bón xuống mức thấp hơn quy định 12 mg/kg hiện hành.

Cùng với việc chuẩn hóa canh tác, việc đẩy mạnh chuỗi liên kết tiêu thụ được xem là con đường tất yếu. Thời gian qua, Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Cần Thơ đã xây dựng thành công 99 lượt liên kết sản xuất và tiêu thụ, bao tiêu gần 872 ha với sản lượng hơn 19.300 tấn trái cây. Riêng mặt hàng sầu riêng đã hình thành 24 chuỗi liên kết quy mô lớn trên diện tích hơn 421 ha.

Những mô hình này không chỉ giúp nông dân có đầu ra ổn định mà còn định hình lại thói quen sản xuất chuẩn mực. Điển hình như HTX Vườn cây ăn quả Trường Khương A đã chủ động thay đổi quy trình canh tác an toàn, kiểm soát chặt vật tư đầu vào để hạn chế tối đa tồn dư kim loại nặng, giúp sản phẩm duy trì niềm tin với doanh nghiệp thu mua nhiều năm liền. Tương tự, xã viên HTX Nhãn Nhơn Nghĩa nhờ tuân thủ nghiêm ngặt quy trình VietGAP, duy trì mã số vùng trồng và ghi chép nhật ký sản xuất đã đưa thành công sản phẩm sang Hoa Kỳ, Nhật Bản, Australia, giữ giá bán luôn cao hơn thị trường trên 10.000 đồng/kg.

Về định hướng dài hạn, lãnh đạo Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật TP Cần Thơ khẳng định sẽ siết chặt giám sát bằng cách bốc mẫu ngẫu nhiên tại các mã số vùng trồng trước thời điểm thu hoạch, đồng thời tổ chức tập huấn diện rộng về kỹ thuật bón phân an toàn. Sự đồng hành chặt chẽ giữa nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân sẽ là nền tảng vững chắc để tái định vị thương hiệu, hướng đến mục tiêu phát triển bền vững cho ngành hàng cây ăn quả xuất khẩu.