Thị trường xuất khẩu đối mặt nhiều sức ép

Tại tọa đàm "Làm gì để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản đạt 100 tỷ USD?", các chuyên gia đã cùng phân tích những thách thức lớn mà ngành nông nghiệp đang đối mặt. Từ năm 2021 đến nay, kim ngạch xuất khẩu toàn ngành duy trì mức tăng trưởng bình quân từ 10-12% mỗi năm. Tuy nhiên, đà tăng đang có dấu hiệu chậm lại khi trong 6 tháng đầu năm 2026, kim ngạch mới đạt khoảng 35,88 tỷ USD, tạo áp lực lớn đối với mục tiêu xuất khẩu của cả năm.

Ông Âu Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, cho biết: “Theo đánh giá của cơ quan Hải quan, thời gian tới, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam vẫn được dự báo tăng trưởng, nhưng tốc độ sẽ chậm lại do chịu tác động của nhiều yếu tố. Đặc biệt là các yếu tố bên ngoài như tăng trưởng toàn cầu chậm, xu hướng bảo hộ thương mại gia tăng, biến động tỷ giá và chi phí logistics. Đây là những yếu tố ảnh hưởng khá lớn đến ngành xuất khẩu nông, lâm, thủy sản”.

Không chỉ chịu áp lực từ các yếu tố bên ngoài, sản xuất nội tại cũng đang bộc lộ nhiều hạn chế về chất lượng và sự thiếu đồng bộ trong công tác kiểm dịch, kiểm nghiệm. Những điểm nghẽn này đang làm chậm tiến trình tăng trưởng của nhiều mặt hàng nông sản chủ lực. Ông Nguyễn Thanh Bình, Chủ tịch Hiệp hội Rau quả Việt Nam, chia sẻ: “Hiện nay ngành rau quả cũng như ngành nông lâm thủy sản của chúng ta đang gặp một số khó khăn. Sản xuất nội tại của nông nghiệp Việt Nam hiện nay tuy có tốc độ tăng trưởng tốt nhưng trong 6 tháng đầu năm 2026 cũng bộc lộ một số vấn đề điểm nghẽn, ví dụ như chất lượng, kiểm dịch, kiểm nghiệm các mặt hàng nông sản xuất khẩu. Điều này làm cho việc thực hiện kế hoạch năm 2026 của chúng ta gặp nhiều khó khăn”.

Hệ quả của tình trạng sản xuất nhỏ lẻ, manh mún đã làm suy giảm hiệu quả chung của toàn chuỗi giá trị. Ông Đặng Kim Sơn, nguyên Viện trưởng Viện Chính sách và Chiến lược phát triển Nông nghiệp, nông thôn, nhận định: “Những khó khăn cũ như là sản xuất nhỏ lẻ, chia cắt, cộng thêm những khó khăn mới về yêu cầu gắt gao của thị trường, sự thay đổi trong hệ thống tổ chức của chúng ta... tất cả làm cho tăng trưởng của chúng ta chậm lại”.

Trước thực trạng đó, việc thay đổi phương thức vận hành được xem là yêu cầu tất yếu để tạo bước đột phá. Ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam, cho biết: “Không thể tiếp tục đi theo cách làm cũ. Muốn đạt mục tiêu này phải có một mô hình tăng trưởng mới với những giải pháp hoàn toàn khác biệt”.

Để hiện thực hóa mô hình tăng trưởng mới, cần có cơ chế điều hành tập trung cùng sự đồng bộ về nguồn lực từ cấp Chính phủ. Ông Nguyễn Hoài Nam chia sẻ: “Từ nay đến năm 2027, sơ bộ có thể thấy khoảng 500 ngày. Với một chỉ tiêu cao như thế này, chúng ta phải có mô hình mới, phải có nguồn lực và phải có đầu tư. Chúng ta không chỉ nói suông rồi sau đó hô hào. Dưới góc nhìn của tôi, giả dụ Chính phủ giao cho Bộ Nông nghiệp và Môi trường làm tổng công trình sư để chỉ đạo chung chuyện này, thì tôi nghĩ phải lập một ban chỉ đạo. Ban chỉ đạo ấy phải kết nối được tất cả các ngành hàng, đại diện ngành hàng và doanh nghiệp, vì cuối cùng những chủ thể ấy là những người làm ra của cải để xuất khẩu”.

Nâng giá trị thay vì tăng sản lượng

Để tạo chuyển biến thực chất, tư duy sản xuất cần chuyển mạnh từ chạy theo sản lượng sang gia tăng giá trị và xây dựng thương hiệu. Ông Đặng Kim Sơn nhấn mạnh: “Thế giới không còn chỉ mua nông sản mà mua cả chất lượng, thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và sự phát triển bền vững. Muốn đạt 100 tỷ USD thì Việt Nam phải bán được giá trị chứ không chỉ bán sản lượng”.

Chính vì vậy, chuyển đổi số đang trở thành yếu tố then chốt nhằm minh bạch hóa toàn bộ dữ liệu trong chuỗi cung ứng. Ông Tô Nguyễn Thành, chuyên gia khoa học công nghệ về truy xuất nguồn gốc nông thủy sản, chia sẻ: “Thứ nhất, đẩy mạnh số hóa từ vùng nguyên liệu, cơ sở sản xuất và toàn bộ dữ liệu liên quan của các bộ, ngành trong suốt quá trình sản xuất, chế biến và xuất khẩu. Thứ hai, xây dựng các hệ thống truy xuất nguồn gốc để kết nối dữ liệu trong toàn chuỗi. Thứ ba, tăng cường liên thông dữ liệu giữa các bộ, ngành, đồng thời tập trung dữ liệu vào các hệ thống dữ liệu lớn”.

Song song với chuyển đổi số, các nỗ lực cải cách thủ tục hành chính cũng đang được đẩy mạnh nhằm tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp. Ông Âu Anh Tuấn khẳng định: “Tuy nhiên, với sự chỉ đạo quyết liệt của Chính phủ, ngay từ đầu năm 2026, nhiều giải pháp đã được triển khai như cắt giảm thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện đầu tư kinh doanh, đẩy mạnh chuyển đổi số. Những giải pháp này sẽ hỗ trợ hoạt động xuất nhập khẩu nói chung, cũng như xuất khẩu nông, lâm, thủy sản nói riêng”.

Đối với hạ tầng logistics và công tác cấp phép tại các vùng nguyên liệu, cần có thêm những cơ chế đặc thù để tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp xuất khẩu. Ông Nguyễn Thanh Bình chia sẻ: “Việc này có thể phải đầu tư thêm, và làm việc với phía Trung Quốc để cấp thêm phép cho các cơ sở kiểm định của Việt Nam. Và phải đầu tư xây dựng tại những vùng nguyên liệu để có thể giải quyết kịp thời yêu cầu của doanh nghiệp xuất khẩu”.

Mục tiêu xuất khẩu 100 tỷ USD chỉ có thể trở thành hiện thực khi doanh nghiệp được đặt ở vị trí trung tâm của quá trình đổi mới sáng tạo. Ông Nguyễn Hoài Nam cho biết: “Chúng tôi mong được tham gia vào quá trình thiết kế giải pháp hoặc góp ý cho giải pháp đó. Với mức tăng trưởng này, phải có một mô hình mới, một mô hình khác biệt. Nếu vẫn theo công thức hiện tại, chỉ xoay quanh mức tăng khoảng 15-20% thì con số 100 tỷ USD của năm tới sẽ khá khó khăn”.