Một thực tế đáng lo ngại là người tiêu dùng hiện nay thường dễ bị thu hút bởi các yếu tố bên ngoài như thương hiệu, giá cả hay những lời quảng cáo "có cánh" như "tốt cho sức khỏe", "ít béo", "bổ sung năng lượng". Trong khi đó, những dòng chữ nhỏ ghi thành phần dinh dưỡng nơi chứa đựng sự thật về sản phẩm lại thường bị xem nhẹ.

Sự thật về công nghệ "gây nghiện" của thực phẩm siêu chế biến

Không phải ngẫu nhiên mà chúng ta khó cưỡng lại các món ăn nhanh hay đồ đóng gói. Một nghiên cứu công bố trên tạp chí The Milbank Quarterly từ nhóm tác giả Đại học Michigan, Duke và Harvard đã vạch trần bản chất của thực phẩm siêu chế biến (UPFs). Chúng không đơn thuần là thực phẩm "kém lành mạnh", mà là những sản phẩm công nghiệp được thiết kế bài bản để thúc đẩy việc tiêu thụ lặp lại.

Các chuyên gia chỉ ra sự tương đồng đáng sợ giữa UPFs và thuốc lá trong chiến lược thiết kế. Các sản phẩm này chứa một "liều lượng vàng" sự kết hợp giữa đường tinh luyện, muối và chất béo để kích thích trung khu thần kinh, tạo cảm giác ngon miệng cực độ và khiến não bộ bỏ qua tín hiệu no. Quá trình chế biến sâu (ultra-processing) còn làm tăng tốc độ hấp thụ, khuếch đại các tác động sinh học lên cơ thể.

BS Trần Nguyễn Quỳnh Loan (Viện Dinh dưỡng) nhận định, chính sự hiện diện rộng khắp từ kệ siêu thị đến các ứng dụng giao đồ ăn, kết hợp với thông điệp tiếp thị nhấn mạnh sự "tiện lợi" và "lành mạnh", đã khiến người tiêu dùng rơi vào ma trận tiêu thụ không kiểm soát.

Hệ lụy từ những con số bị bỏ quên

Sự thờ ơ với nhãn thực phẩm đang phải trả giá bằng gánh nặng y tế khổng lồ. Số liệu thống kê cho thấy:

Bệnh không lây nhiễm (tim mạch, tiểu đường, ung thư...) là nguyên nhân của hơn 80% ca tử vong tại Việt Nam.

44% số ca tử vong xảy ra trước 70 tuổi, gây tổn thất lớn về lực lượng lao động.

Tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ em tăng gấp đôi trong 10 năm (từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020).

Người Việt đang tiêu thụ trung bình 9,4g muối/ngày và 46,5g đường tự do/ngày – cao gần gấp đôi khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).

Những con số biết nói này phản ánh một xu hướng "bình thường mới" đầy rủi ro: khẩu phần ăn dư thừa năng lượng rỗng nhưng thiếu hụt vi chất trầm trọng.

Giải mã "ma trận" thông tin trên bao bì

Để không trở thành nạn nhân của công nghệ thực phẩm, người tiêu dùng cần thực hành "quyền được biết" thông qua việc đọc nhãn. Dưới đây là cách giải mã các thông số quan trọng:

Nhiều nhà sản xuất áp dụng mã hóa màu sắc để người dùng nhận diện nhanh:

Nhãn xanh: Thực phẩm lành mạnh, ít chất béo xấu/đường/muối.

Nhãn hổ phách (vàng): Hàm lượng trung bình, có thể sử dụng mức độ vừa phải.

Nhãn đỏ: Cảnh báo hàm lượng chất béo bão hòa, đường hoặc muối cao. Cần hạn chế tối đa.

Khi cầm một sản phẩm, đặc biệt là bánh kẹo, nước ngọt hay đồ đóng hộp, hãy tìm ngay ba chỉ số sau:

Đường (Sugars): WHO khuyến cáo lượng đường tự do nạp vào cơ thể dưới 5% tổng năng lượng mỗi ngày (khoảng 25g). Tuy nhiên, một lon nước ngọt 330ml đã chứa tới 35g đường, vượt quá hạn mức cả ngày. Hãy cảnh giác với các tên gọi khác của đường như: syrup, mật, đường kính... trong mục Carbohydrate.

Natri (Sodium/Muối): Snack, mì ăn liền và đồ hộp là những "kho chứa" muối khổng lồ. Trẻ em chỉ cần 1.000–1.500 mg natri/ngày. Thừa muối là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tăng huyết áp và biến cố tim mạch.

Chất béo chuyển hóa (Trans-fat): Đây là loại chất béo nguy hiểm nhất, thường ẩn dưới tên gọi "dầu thực vật hydro hóa một phần" (partially hydrogenated oil). Hãy ưu tiên tuyệt đối các sản phẩm ghi "0g trans-fat".

Xây dựng văn hóa tiêu dùng thông thái từ gia đình

Đọc nhãn thực phẩm không chỉ là kỹ năng sinh tồn trong thời đại công nghiệp mà còn là bài học về tư duy giáo dục. Thay vì cấm đoán trẻ em ăn vặt, cha mẹ nên hướng dẫn trẻ cùng đọc và so sánh các sản phẩm tại siêu thị.

"Khi hiểu ý nghĩa của từng con số trên bao bì, người mua có thể so sánh, đánh giá và quyết định dựa trên thông tin minh bạch thay vì cảm xúc nhất thời," BS Loan nhấn mạnh.

Hành động nhỏ này mang ý nghĩa vĩ mô: Khi người tiêu dùng chủ động lựa chọn sản phẩm ít đường, ít muối, sạch trans-fat, chúng ta đang gửi một tín hiệu mạnh mẽ đến thị trường, buộc các nhà sản xuất và thương hiệu phải thay đổi công thức và cải thiện chất lượng sản phẩm để tồn tại bền vững.

Giữ gìn sức khỏe không bắt đầu từ giường bệnh, mà bắt đầu từ chính giỏ hàng của mỗi gia đình.