Chiều 17/10, chuỗi đồ uống Phê La chính thức phát đi thông báo phản hồi về những nghi vấn xoay quanh sản phẩm muỗng nhựa trong được phục vụ tại hệ thống cửa hàng. Động thái này diễn ra sau khi cộng đồng mạng liên tục đặt dấu hỏi về sự bất nhất giữa chất liệu thực tế của chiếc muỗng so với các thông tin quảng bá trên bao bì. Cùng với lời xin lỗi gửi đến người tiêu dùng, thương hiệu này đã quyết định thu hồi sản phẩm và khuyến cáo khách hàng dừng ngay việc tái sử dụng loại muỗng này.

Trước đó, mẫu muỗng nhựa trong suốt đi kèm đồ uống của Phê La gây chú ý khi in trên vỏ bọc dòng chữ tiếng Anh mang ý nghĩa nhựa phân hủy sinh học, thân thiện với môi trường. Bao bì còn đính kèm thông điệp khuyến khích khách hàng giữ lại chiếc muỗng để tái sử dụng cho những lần sau. Tuy nhiên, nhiều người tiêu dùng có kiến thức về vật liệu đã chỉ ra những điểm bất thường trên sản phẩm thực tế, làm dấy lên cuộc tranh luận về tính xác thực của nhãn mác cũng như mức độ an toàn nếu mang loại nhựa này đi cọ rửa và dùng lại nhiều lần.

Lỗ hổng từ việc tin tưởng hồ sơ nhà cung cấp và bỏ qua bước định danh độc lập

Lý giải về nguồn gốc của sự việc, đại diện Phê La cho biết toàn bộ lô muỗng nhựa trong suốt đều được nhập khẩu từ một đơn vị cung ứng ở nước ngoài. Trong giai đoạn lựa chọn và phê duyệt mẫu mã ban đầu, bộ phận thu mua của hãng đã căn cứ vào bộ hồ sơ kỹ thuật, mẫu thử và các tài liệu kiểm nghiệm do chính nhà sản xuất cung cấp. Bộ chứng từ này bao gồm giấy tờ chứng nhận nhựa sinh học, hồ sơ thông quan cùng các hướng dẫn về điều kiện sử dụng. Dựa trên cơ sở dữ liệu từ đối tác, Phê La đã tiến hành in ấn thông tin thành phần và lời khuyên tái sử dụng lên bao bì sản phẩm.

Khi lô hàng cập cảng Việt Nam, chuỗi đồ uống này vẫn thực hiện bước lấy mẫu đi kiểm nghiệm theo QCVN 12-1:2011/BYT. Đây là quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn vệ sinh đối với bao bì, dụng cụ bằng nhựa tổng hợp tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm do Bộ Y tế ban hành. Kết quả xét nghiệm cho thấy chiếc muỗng đạt các chỉ số an toàn để sử dụng cho thực phẩm nên mới được đưa vào hệ thống vận hành.

Tuy nhiên, đại diện thương hiệu nhìn nhận thiếu sót lớn nhất là đã không tự thực hiện bước kiểm định độc lập về mặt chất liệu để đối chiếu chéo với hồ sơ của nhà cung cấp nước ngoài, dù về mặt pháp lý đây không phải là thủ tục bắt buộc.

Trong thông báo chính thức phát đi chiều 17/10, Phê La giải thích cụ thể: "Phê La có thực hiện kiểm nghiệm và đạt các chỉ tiêu an toàn vệ sinh thực phẩm theo quy định đối với sản phẩm muỗng nhựa trong, nhưng Phê La chưa thực hiện kiểm nghiệm định danh thành phần sản phẩm. Trước những thông tin phản ánh về sự khác biệt trong thành phần vật liệu của sản phẩm, Phê La đã ngay lập tức thu hồi và ngừng sử dụng sản phẩm muỗng nhựa trong tại tất cả cửa hàng. Phê La đang tiến hành kiểm nghiệm độc lập về vật liệu; làm việc với nhà cung cấp rà soát lại toàn bộ quy trình đánh giá, lựa chọn và kiểm soát thành phần của sản phẩm. Đồng thời, Phê La thông báo tới Đồng Chill vui lòng dừng tái sử dụng muỗng nhựa trong".

Theo thông tin cập nhật từ phía doanh nghiệp, lệnh ngừng phục vụ mẫu muỗng nhựa trong suốt đã được áp dụng trên toàn hệ thống cửa hàng từ ngày 16/10, ngay sau khi ghi nhận những phản ánh đầu tiên từ khách hàng.

Về việc trang mạng xã hội Facebook chính thức của Phê La không thể truy cập được trong những ngày qua, đại diện hãng khẳng định trang thông tin đã gặp sự cố kỹ thuật từ phía nền tảng mạng xã hội từ ngày 13/10, trước khi vụ việc chiếc muỗng diễn ra. Do chưa thể khôi phục quyền hiển thị, đơn vị này phải đăng tải thông báo thu hồi qua các kênh truyền thông phụ khác.

Khép lại thông báo, chuỗi đồ uống này bày tỏ: "Phê La hiểu rằng, với tư cách là thương hiệu trực tiếp phục vụ khách hàng, Phê La có trách nhiệm xác minh đầy đủ thông tin, thực hiện những biện pháp khắc phục cần thiết và bảo đảm tính chính xác, minh bạch của mọi thông tin gửi đến Đồng Chill. Phê La chân thành xin lỗi và mong nhận được sự cảm thông từ Đồng Chill".

Sự khác biệt bản chất giữa nhựa sinh học và nhựa thông thường

Từ sự cố của Phê La, câu hỏi lớn được người tiêu dùng đặt ra là vì sao một sản phẩm đã vượt qua bài kiểm tra an toàn tiếp xúc thực phẩm QCVN 12-1:2011/BYT nhưng vẫn buộc phải thu hồi và khuyến cáo ngừng tái sử dụng. Dưới góc độ khoa học vật liệu, kiểm nghiệm an toàn vệ sinh và kiểm nghiệm định danh thành phần là hai quy trình hoàn toàn độc lập với mục đích khác nhau.

Kiểm nghiệm theo quy chuẩn QCVN 12-1:2011/BYT thực chất là bài kiểm tra mức độ thôi nhiễm hóa chất. Các phòng thí nghiệm sẽ ngâm mẫu nhựa trong các dung môi mô phỏng thực phẩm ở những điều kiện nhiệt độ nhất định để đo lường xem có kim loại nặng hay các chất độc hại tiết ra vượt ngưỡng cho phép hay không. Một chiếc muỗng làm từ nhựa nguyên sinh truyền thống có nguồn gốc dầu mỏ như nhựa PP (Polypropylene) hoặc nhựa PS (Polystyrene) hoàn toàn có thể vượt qua bài kiểm tra này một cách dễ dàng để được cấp phép tiếp xúc với thực phẩm.

Ngược lại, kiểm nghiệm định danh vật liệu là phương pháp sử dụng quang phổ hồng ngoại hoặc phân tích nhiệt để xác định chính xác cấu trúc phân tử của sản phẩm đó làm từ hạt nhựa gì. Nhựa phân hủy sinh học thực thụ thường được sử dụng trong ngành đồ uống là nhựa PLA (Polylactic Acid), được tổng hợp từ nguồn tinh bột thực vật lên men như bột ngô, sắn hoặc mía đường. Nhựa PLA có thể phân hủy hoàn toàn thành nước, khí CO2 và sinh khối trong điều kiện ủ công nghiệp có nhiệt độ và độ ẩm tiêu chuẩn.

Một nhầm lẫn phổ biến trên thị trường cung ứng bao bì hiện nay là nhiều nhà sản xuất trộn thêm một tỷ lệ nhỏ bột thực vật hoặc chất phụ gia phân rã vào nền nhựa dầu mỏ thông thường (như nhựa PP, PE) rồi gắn mác nhựa sinh học. Loại nhựa pha trộn này thực chất không thể phân hủy sinh học hoàn toàn mà chỉ vỡ vụn thành các hạt vi nhựa nhỏ hơn ngoài môi trường. Nếu đơn vị thu mua tại Việt Nam chỉ nhìn bằng mắt thường và tin vào giấy tờ của nhà cung cấp mà không mang mẫu đi chạy phổ định danh trong phòng thí nghiệm, họ sẽ không thể phân biệt được đâu là nhựa PLA sinh học 100% và đâu là nhựa thông thường có pha phụ gia.

Vì sao người tiêu dùng không nên tự ý tái sử dụng muỗng nhựa dùng một lần?

Việc Phê La đề nghị khách hàng dừng ngay việc tái sử dụng chiếc muỗng nhựa trong suốt là một bước đi cần thiết để hạn chế rủi ro sức khỏe. Về nguyên tắc kỹ thuật, dù chiếc muỗng đó làm từ nhựa thông thường như PS, PP mỏng hay nhựa sinh học PLA, chúng đều được thiết kế với kết cấu chỉ để phục vụ mục đích sử dụng một lần duy nhất.

Đối với nhựa sinh học PLA, ưu điểm lớn nhất là khả năng phân hủy trong tự nhiên, nhưng đây cũng chính là nhược điểm khi mang đi tái sử dụng. Nhựa PLA có khả năng chịu nhiệt khá kém, thường bắt đầu biến dạng và suy giảm cấu trúc ở mức nhiệt chỉ từ 50 độ C đến 60 độ C. Nếu người tiêu dùng mang chiếc muỗng này về nhà, rửa bằng nước ấm, cọ xát bằng miếng rửa bát gây trầy xước bề mặt hoặc dùng để khuấy các loại đồ uống nóng, cấu trúc polymer của nhựa sẽ bị phá vỡ. Quá trình phân hủy sớm này làm tăng nguy cơ giải phóng các hạt vi nhựa hoặc các chất phụ gia tồn dư đi thẳng vào cơ thể người dùng.

Trong trường hợp chiếc muỗng thực chất là nhựa PS (loại nhựa cứng, trong suốt rất hay được dùng làm muỗng dùng một lần vì giá thành rẻ và độ bóng đẹp), việc tái sử dụng cũng tiềm ẩn rủi ro không kém. Nhựa PS rất giòn, dễ tạo ra các vết nứt vi mô khi chịu tác động cơ học và có thể giải phóng hợp chất styrene nếu tiếp xúc với nhiệt độ cao hoặc thực phẩm có tính axit, dầu mỡ trong thời gian dài.

Sự việc của Phê La là một lời nhắc nhở thực tế cho các chuỗi F&B tại Việt Nam trong cuộc đua chuyển đổi xanh. Một thông điệp bảo vệ môi trường chỉ thực sự có giá trị khi đi kèm sự am hiểu sâu sắc về đặc tính hóa lý của vật liệu và một quy trình hậu kiểm độc lập, thay vì chỉ dừng lại ở niềm tin vào những bản hồ sơ thương mại từ nhà cung cấp.