Bức tranh tối màu và những con số biết nói

Tại hội thảo "Tăng cường phòng chống và quản lý bệnh thận mạn tại Việt Nam" do Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế) phối hợp tổ chức mới đây, các chuyên gia đã đưa ra những con số đáng lo ngại về căn bệnh được ví như "sát thủ thầm lặng" này.

Mặc dù tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng rất cao (12,8%), nhưng công tác phát hiện sớm hiện nay còn nhiều hạn chế. Số ca được tầm soát mỗi năm chỉ dừng lại ở con số khiêm tốn khoảng 8.000 trường hợp. Hệ quả là phần lớn bệnh nhân nhập viện khi bệnh đã tiến triển sang giai đoạn 3-5, kèm theo hàng loạt biến chứng nguy hiểm như tim mạch, thiếu máu, rối loạn điện giải.

GS.TS Võ Tam, Phó Chủ tịch Hội Tiết niệu - Thận học Việt Nam nhận định: "Bệnh thận mạn là bệnh lý phổ biến ở cả thế giới và Việt Nam với tỷ suất mắc mới, tử vong cao và xu hướng ngày càng trẻ hóa. Đây đang là nguyên nhân đứng thứ 8 trong số 10 nguyên nhân hàng đầu gây tử vong tại nước ta".

Áp lực quá tải điều trị và nguy cơ kiệt quệ tài chính

Giai đoạn cuối của bệnh thận mạn đặt ra một bài toán kinh tế nan giải cho cả hệ thống y tế lẫn người bệnh. Theo số liệu năm 2023, cả nước có khoảng 46.000 người bệnh cần lọc máu, trong khi năng lực hệ thống y tế hiện tại chỉ đáp ứng được khoảng 7.000 máy lọc. Sự chênh lệch cung - cầu này khiến áp lực lên các đơn vị chạy thận nhân tạo là vô cùng lớn. Tỷ lệ tử vong sau 5 năm ở nhóm chạy thận lên tới khoảng 50%.

Về mặt kinh tế, chi phí điều trị là gánh nặng khổng lồ. Ước tính:

Chi phí lọc máu chu kỳ trung bình: 9,6 - 22,5 triệu đồng/tháng (gấp 6-7 lần lương tối thiểu).

Tổng chi phí điều trị trực tiếp cho một bệnh nhân chạy thận: khoảng 130 triệu đồng/năm (trong đó chi phí chạy thận chiếm gần 60%).

Đối với các hộ gia đình cận nghèo, phần chi phí tự chi trả có thể chiếm tới 80% thu nhập, đẩy nhiều gia đình vào cảnh kiệt quệ tài chính.

"Lỗ hổng" trong chẩn đoán và các yếu tố nguy cơ

Khảo sát thực trạng chẩn đoán và tầm soát bệnh thận mạn công bố tháng 8/2025 cho thấy một thực tế đáng buồn: Tỷ lệ bệnh nhân nguy cơ cao được làm đủ xét nghiệm chẩn đoán còn rất thấp. Hơn 1/3 cơ sở y tế chỉ thực hiện xét nghiệm đầy đủ cho dưới 25% bệnh nhân. Tần suất xét nghiệm chủ yếu là 1 lần/năm hoặc không định kỳ, dẫn đến bỏ sót chẩn đoán ngay cả khi người bệnh đã có dấu hiệu.

Các bác sĩ chỉ ra rằng bệnh thận mạn khởi nguồn từ tổn thương tại mạch thận, cầu thận, ống - mô kẽ và đường tiết niệu. Các yếu tố nguy cơ hàng đầu bao gồm:

Bệnh lý nền: Đái tháo đường (nguyên nhân lớn nhất), tăng huyết áp, bệnh tim mạch, gout.

Lối sống: Ăn mặn, ít vận động, béo phì, hút thuốc, uống ít nước.

Thói quen dùng thuốc: Sử dụng kéo dài thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), lạm dụng thuốc không rõ nguồn gốc gây độc cho thận.

Đặc biệt, GS.TS Nguyễn Gia Bình, Chủ tịch Hội Hồi sức Cấp cứu và Chống độc Việt Nam cảnh báo về tình trạng tổn thương thận cấp ở bệnh nhân nguy kịch (nhiễm trùng huyết, chấn thương...), làm phức tạp quá trình điều trị với hơn 40% bệnh nhân nhóm này cần lọc máu liên tục.

Trước thực trạng trên, việc chuyển dịch từ điều trị sang dự phòng và phát hiện sớm được xem là giải pháp then chốt. Điển hình là chương trình CAREME - Yêu lấy mình (viết tắt của Cardio - Renal - Metabolic: Tim mạch - Thận - Chuyển hóa).

Đây là sáng kiến hợp tác chiến lược giữa Cục Quản lý Khám, chữa bệnh (Bộ Y tế), Hội Thầy thuốc trẻ Việt Nam và AstraZeneca, với sự đồng hành chuyên môn của các Hội Tim mạch, Tiết niệu - Thận học và Đái tháo đường.
Được triển khai từ năm 2022, sau 3 năm hoạt động, chương trình đã đạt được những kết quả ấn tượng:
Sàng lọc cho hơn 200.000 người dân.

Phát hiện gần 10.000 ca bệnh thận mạn ở giai đoạn sớm.

Ứng dụng công nghệ: Thực hiện xét nghiệm nhanh, siêu âm, điện tim tại chỗ và tích hợp dữ liệu vào hồ sơ sức khỏe điện tử.

TS Hà Anh Đức, Cục trưởng Cục Quản lý Khám chữa bệnh, Chủ tịch Hội Thầy thuốc trẻ Việt Nam nhấn mạnh: "Chương trình không chỉ là chiến dịch khám sức khỏe mà giúp người dân chăm sóc bản thân bằng những việc làm cụ thể: kiểm tra sức khỏe định kỳ, tuân thủ điều trị và phòng ngừa sớm. Hội tiếp tục đồng hành cùng Bộ Y tế để lan tỏa tinh thần y tế dự phòng và y tế thông minh đến từng người dân".

Các chuyên gia khẳng định, đầu tư cho dự phòng và phát hiện sớm bệnh thận mạn là giải pháp bền vững. Nếu được quản lý hiệu quả từ giai đoạn sớm, chi phí điều trị sẽ giảm mạnh, đồng thời giúp bảo tồn chức năng thận và nâng cao chất lượng sống cho cộng đồng. 

Mô hình Careme hiện đang được lãnh đạo Bộ Y tế đánh giá cao và ủng hộ nhân rộng trong Chiến lược quốc gia về phòng, chống bệnh không lây nhiễm giai đoạn 2026-2035.