Nghịch lý tiêu chuẩn và tiềm năng của thị trường hơn 100 triệu dân

Năng lực của doanh nghiệp gỗ Việt Nam đã được quốc tế bảo chứng với kim ngạch xuất khẩu 8 tháng đầu năm 2026 đạt gần 11,7 tỷ USD. Thế nhưng, sự chênh lệch tiêu chuẩn giữa hai thị trường đang tạo ra một nghịch lý lớn. Nếu hàng xuất khẩu bị giám sát chặt chẽ về nguồn gốc nguyên liệu, truy xuất hợp pháp và tiêu chuẩn môi trường, thì tại thị trường trong nước, các yêu cầu về an toàn hóa chất, kiểm soát phát thải formaldehyde hay độ bền sản phẩm lại chưa được áp dụng đồng bộ. Người tiêu dùng hiện rất khó tiếp cận thông tin minh bạch về nguồn gốc gỗ, loại keo, sơn được sử dụng trong các sản phẩm nội thất.

Thực trạng này được các chuyên gia, đại diện hiệp hội mổ xẻ tại Hội thảo “Thị trường gỗ nội địa - Chuẩn mực, hợp pháp, chất lượng và bền vững” diễn ra ngày 2/10 vừa qua. Ông Ngô Sỹ Hoài, Tổng Thư ký Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam (VIFOREST) nhấn mạnh, ngành gỗ cần thay đổi tư duy "bán thêm sản phẩm" sang định vị thị trường nội địa là một động lực tăng trưởng chủ động. Hiện chi tiêu bình quân cho sản phẩm gỗ và nội thất của người Việt khoảng 50 USD/người. Quy mô thị trường có thể tăng trưởng 7-9%/năm, tiến tới mốc 7-7,7 tỷ USD vào năm 2030. Dư địa này không chỉ nằm ở đồ nội thất mà còn mở rộng sang vật liệu xây dựng, bao bì, vật liệu sinh học.

Dù tiềm năng khổng lồ, thị trường nội địa lại thiếu vắng "hạ tầng thị trường". Ông Tô Xuân Phúc, Giám đốc điều hành Forest Trends Việt Nam nhận định, việc xây dựng thể chế và "luật chơi" minh bạch là nền tảng sống còn; từ đó doanh nghiệp mới có cơ sở đầu tư, người tiêu dùng có căn cứ lựa chọn. Thêm vào đó, sức ép cạnh tranh đang ngày càng khốc liệt khi sản phẩm nội thất Trung Quốc thâm nhập mạnh mẽ qua thương mại điện tử.

Để đứng vững, ông Nguyễn Minh Cương, Tổng Giám đốc Gỗ Minh Long cho rằng sản phẩm nội thất Việt cần quy chuẩn khắt khe, phù hợp với đặc thù khí hậu đa dạng của Việt Nam. Đặc biệt, sản phẩm cần mang bản sắc riêng, chú trọng văn hóa, phong tục vùng miền bởi không gian sống chính là "làn da thứ ba" của con người, không thể chỉ dừng lại ở việc gia công đơn thuần.

Lực kéo từ mua sắm công và nỗ lực hoàn thiện chuỗi cung ứng

Để phá vỡ điểm nghẽn, việc xây dựng một chuỗi sản phẩm minh bạch từ sản xuất đến tiêu dùng là yêu cầu cấp thiết. Đáng chú ý, giải pháp sử dụng sức mua của khu vực công đang được xem là đòn bẩy chiến lược. Theo ông Ngô Sỹ Hoài, mỗi khoản mua sắm đồ gỗ bằng ngân sách phải được xem như một “phiếu bầu” cho việc quản lý rừng bền vững. Nhà nước đi tiên phong ưu tiên mua sắm sản phẩm đạt chuẩn sẽ tạo tín hiệu thị trường rõ ràng, biến gỗ hợp pháp thành chuẩn tối thiểu tại Việt Nam.

Lĩnh vực học đường là một ví dụ điển hình. Ông Vũ Hải Bằng, Phó Chủ tịch VIFOREST khẳng định các doanh nghiệp trong nước hoàn toàn đủ năng lực sản xuất bàn ghế học sinh từ gỗ rừng trồng, đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng, độ bền và an toàn sử dụng. Lực kéo từ mua sắm công sẽ mang lại đầu ra ổn định cho người trồng rừng và tạo động lực để doanh nghiệp thay đổi phương thức sản xuất.

Bài toán nguyên liệu cũng được củng cố khi Việt Nam đang sở hữu khoảng 3 triệu ha rừng trồng (chủ yếu là keo) và gần 1 triệu ha cao su tiểu điền, cung cấp 4-5 triệu m³ gỗ mỗi năm. Ở khâu chế biến, ông Võ Quang Hà, Chủ tịch Hội Gỗ Xây dựng TPHCM (SAWA) kiêm Chủ tịch HĐQT Tavico Group đề xuất phát triển các trung tâm phân phối gỗ hợp pháp. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ đồng bộ về mặt bằng, công nghệ và vốn để các làng nghề truyền thống chuyển đổi từ thói quen dùng gỗ tự nhiên sang gỗ rừng trồng có chứng chỉ.

Ở đầu ra, sự đồng hành của nền tảng số sẽ giúp minh bạch hóa thị trường. Ông Nguyễn Minh Đức, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) nhận định, thương mại điện tử chính là công cụ hữu hiệu giúp doanh nghiệp cung cấp trực tiếp các thông số kỹ thuật, nguồn gốc và vật liệu tới tận tay người mua, cắt giảm khâu trung gian.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước trong việc hoàn thiện tiêu chuẩn, Hiệp hội trong vai trò kết nối, doanh nghiệp trong cam kết chất lượng, và sự tiếp cận thông tin đầy đủ của người tiêu dùng sẽ xóa nhòa "khoảng trống" giữa sân nhà và biển lớn. Việc chuẩn hóa thị trường nội địa không chỉ nâng cao giá trị sản phẩm mà còn là bước đi vững chắc để xây dựng niềm tin và xác lập vị thế bền vững cho thương hiệu gỗ Việt Nam.