Trong các phiên họp Quốc hội và hội thảo chuyên đề diễn ra vào ngày 9/4 vừa qua, các chuyên gia, đại biểu đã cùng nhau mổ xẻ những nút thắt, đồng thời chỉ ra hướng đi mới nhằm chuyển hóa thách thức nhân khẩu học thành động lực tăng trưởng mang tên "kinh tế bạc".

Nhận diện thách thức từ tốc độ chuyển đổi nhân khẩu học

Theo các báo cáo mới nhất, số người từ 60 tuổi trở lên hiện đang chiếm hơn 16% dân số cả nước. Đáng chú ý, dự báo đến năm 2036, Việt Nam sẽ chính thức bước vào giai đoạn "dân số già". Quá trình chuyển từ "già hóa" sang "dân số già" của nước ta chỉ kéo dài khoảng 20 - 25 năm, ngắn hơn rất nhiều so với lộ trình của các quốc gia phát triển.

Sự thay đổi nhanh chóng này tạo ra những gánh nặng không nhỏ. Hiện có khoảng 70% người cao tuổi sống ở khu vực nông thôn, trong đó nhiều người không có lương hưu hoặc thu nhập ổn định. Trong khi tỷ lệ người cao tuổi có nhu cầu chăm sóc sức khỏe và chăm sóc dài hạn ngày càng tăng, thì quy mô gia đình truyền thống lại đang dần thu hẹp. Điều này vô tình tạo ra áp lực kép cho lực lượng lao động trẻ khi vừa phải chăm lo cho người già, vừa nuôi dưỡng con nhỏ, từ đó ảnh hưởng gián tiếp đến năng suất lao động và đà tăng trưởng chung.

Tại diễn đàn Quốc hội, đại biểu Trần Thị Nhị Hà (Hà Nội) cũng lên tiếng cảnh báo về thách thức này khi dẫn chứng tỷ suất sinh năm 2024 đã giảm xuống mức thấp kỷ lục (chỉ 1,91 con/phụ nữ). Từ thực tế đó, bà kiến nghị Chính phủ cần khẩn trương bổ sung các chỉ tiêu xây dựng bệnh viện lão khoa và phát triển đa dạng các mô hình chăm sóc người cao tuổi trong giai đoạn tới.

"Mỏ vàng" kinh tế bạc và tiềm năng của thị trường dịch vụ chăm sóc

Nhìn ở lăng kính tích cực hơn, sự thay đổi nhân khẩu học không hoàn toàn là bức tranh màu xám. Lần đầu tiên trong lịch sử, thế giới có khoảng 1,5 tỷ người trong độ tuổi 50-60 vẫn đủ sức khỏe để duy trì các hoạt động kinh tế. Tại hội thảo chuyên đề ở Quảng Ninh, ông Tô Đức, Cục trưởng Cục Bảo trợ xã hội nhấn mạnh: "Già hóa dân số không chỉ là thách thức mà còn mở ra nhiều cơ hội, đặc biệt trong phát triển "kinh tế bạc", phát triển thị trường dịch vụ chăm sóc, tạo việc làm và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cần thiết phải có chính sách phù hợp".

Khái niệm "nền kinh tế bạc" đang trở thành xu hướng toàn cầu, dự kiến đạt quy mô 15 nghìn tỷ USD vào năm 2030 theo số liệu của Ngân hàng Thế giới. Tại Trung Quốc, nền kinh tế này đã đạt doanh thu 7.000 tỷ nhân dân tệ (tính đến tháng 1/2024), chiếm khoảng 6% GDP với chuỗi giá trị trải dài từ chăm sóc y tế, phục hồi chức năng đến thời trang, du lịch nghỉ dưỡng và nhà ở thông minh.

Để khai thác hiệu quả "lợi tức tuổi thọ" này, việc xây dựng hệ thống y tế và chăm sóc dự phòng là điều kiện tiên quyết. Ông Matthew Dornan, Chuyên gia kinh tế cấp cao của Ngân hàng Thế giới trình bày tham luận và khẳng định: "Việc phát triển các hệ thống chăm sóc chính quy, chất lượng, giá cả phải chăng và dễ tiếp cận sẽ giải quyết những thách thức của dân số già".

Ông Matthew Dornan phân tích thêm: "Việc chăm sóc người cao tuổi chất lượng giúp nâng cao sức khỏe cho nhóm đối tượng này, hỗ trợ người cao tuổi có khả năng nhận thức, cảm xúc xã hội và tham gia lao động lâu hơn; đồng thời giảm thiểu tình trạng suy giảm sức khỏe, tránh được chi phí khám chữa bệnh tốn kém trong tương lai". Việc mở rộng các dịch vụ chăm sóc trả phí không chỉ nâng cao chất lượng sống mà còn tạo ra hàng triệu việc làm mới cho thị trường lao động.

Để kích hoạt thị trường này, bà Phạm Thị Hải Hà, Phó cục trưởng Cục Bảo trợ xã hội cho rằng Nhà nước cần đóng vai trò chủ đạo về chính sách, tăng cường các gói hỗ trợ về đất đai, thuế và vốn vay ưu đãi nhằm thu hút doanh nghiệp tư nhân đầu tư vào các cơ sở dưỡng lão và dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao.

Hoàn thiện hệ thống chính sách xã hội và y tế toàn diện

Bên cạnh việc thiết kế các chính sách đón đầu "kinh tế bạc", tiến trình phát triển kinh tế - xã hội đòi hỏi sự đồng bộ trong việc tháo gỡ các điểm nghẽn của ngành y tế và an sinh.

Phát biểu về vai trò của cơ quan quản lý nhà nước, ông Tô Đức cho biết: "Trong bối cảnh già hoá dân số, Bộ Y tế đã thực hiện nhiều chính sách, chương trình về công tác bảo trợ xã hội cho người yếu thế, trong đó có người cao tuổi; đồng thời tiếp tục nghiên cứu, phối hợp quốc tế, triển khai nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện, phát triển các cơ sở chăm sóc, thúc đẩy công tác xã hội chuyên nghiệp, tăng cường các hoạt động chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi".

Ở tầm nhìn vĩ mô hơn, đại biểu Trần Thị Nhị Hà đề nghị Quốc hội cần giám sát chặt chẽ tiến độ các dự án y tế trọng điểm, giải quyết bài toán thiếu hụt nhân lực và có phương án cụ thể khi điều động 1.000 bác sĩ về tuyến cơ sở. Các chính sách bảo vệ nhóm yếu thế cũng cần được mở rộng biên độ. Cụ thể, ông Nguyễn Ngọc Toản, Phó cục trưởng Cục Bảo trợ xã hội đề xuất phổ cập trợ cấp tiền mặt cho trẻ em trong 1.000 ngày đầu đời và hạ độ tuổi nhận trợ cấp hưu trí.

Không chỉ dừng lại ở y tế và người cao tuổi, môi trường sống an toàn cũng là nền tảng cho sự phát triển bền vững. Đại biểu Nguyễn Thị Mai Thoa (Hải Phòng) đặc biệt lưu tâm đến việc siết chặt quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm trường học và đề xuất các giải pháp mạnh tay để bảo vệ trẻ em trên không gian mạng. Trong khi đó, đại biểu Tạ Đình Thi (Hà Nội) tái khẳng định nguyên tắc phát triển kinh tế biển, kinh tế xanh và kinh tế số, kiên quyết không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng, hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng không.

Có thể thấy, để thích ứng thành công với "kỷ nguyên già hóa", Việt Nam cần một chiến lược tổng thể: vừa hoàn thiện khung pháp lý bảo vệ các đối tượng yếu thế, vừa kiến tạo môi trường kinh doanh minh bạch để khơi thông nguồn vốn tư nhân vào lĩnh vực y tế, chăm sóc sức khỏe, qua đó biến áp lực nhân khẩu học thành một cấu phần quan trọng của nền kinh tế tương lai.