Đánh thức không gian văn hóa và sinh kế cộng đồng

Theo Báo Phú Thọ, trong tâm thức người Việt, Phú Thọ là vùng đất đặc biệt bởi gắn liền với thời đại Hùng Vương và tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Năm 2012, “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” vinh dự được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Cùng với đó, Hát Xoan Phú Thọ cũng được ghi danh, tạo nên những giá trị văn hóa có sức nhận diện đặc biệt cho vùng Đất Tổ. Tuy nhiên, sức hấp dẫn của vùng đất này không chỉ nằm ở những di sản đã được vinh danh trên bản đồ thế giới.

Sau khi sáp nhập, không gian văn hóa, lịch sử và cảnh quan của tỉnh được mở rộng, hình thành hệ sinh thái du lịch đa dạng. Trong bức tranh phong phú ấy, văn hóa cội nguồn vẫn là sợi dây kết nối quan trọng, tạo nên sự khác biệt rõ nét của Phú Thọ so với nhiều điểm đến khác trên cả nước. Điều đáng chú ý là di sản ở Đất Tổ không nằm tách biệt trong những bảo tàng tĩnh lặng mà vẫn hiện diện sinh động trong đời sống cộng đồng hằng ngày. Chẳng hạn, tại xã Hùng Lô, du khách có thể tìm hiểu kiến trúc đình làng cổ kính, lắng nghe những làn điệu Hát Xoan mượt mà, khám phá nghề làm mì gạo truyền thống, thưởng thức đặc sản địa phương và trực tiếp trải nghiệm từng công đoạn sản xuất thủ công.

Đồng chí Dương Hoàng Hương - Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho rằng, di sản phải được bảo tồn nhưng đồng thời cần được đưa vào đời sống, trở thành những sản phẩm và trải nghiệm cụ thể. Du khách đến Phú Thọ không chỉ để tham quan bề nổi mà còn để tìm hiểu, cảm nhận và tương tác sâu sắc với văn hóa Đất Tổ. Đây cũng là hướng đi mà ngành đang triển khai nhằm mang đến cho du khách những trải nghiệm phong phú sau hành trình tri ân công đức Tổ tiên, đồng thời khám phá các điểm du lịch văn hóa, sinh thái, nghỉ dưỡng và cộng đồng.

Nếu Đền Hùng là nơi khơi mở câu chuyện về cội nguồn dân tộc thì vùng đất Hy Cương đang được định hướng trở thành không gian để câu chuyện ấy tiếp tục được kể bằng chính nhịp sống cộng đồng. Mới đây, xã Hy Cương đã tổ chức hội nghị triển khai mô hình làng văn hóa du lịch cộng đồng “Nguồn cội – Đất Tổ”, hướng tới xây dựng không gian trải nghiệm gắn với văn hóa, lịch sử, cảnh quan và đời sống của người dân xung quanh Khu Di tích lịch sử Đền Hùng.

Chủ trương nhất quán của địa phương là không biến làng quê thành một “sân khấu” đơn thuần phục vụ du khách mà phải gìn giữ trọn vẹn không gian sống, phong tục tập quán, cảnh quan tự nhiên và những giá trị vốn có; từ đó lựa chọn những giá trị phù hợp để xây dựng các sản phẩm trải nghiệm đặc thù. Khi có thêm nguồn thu nhập ổn định từ hoạt động du lịch, người dân sẽ có động lực thiết thực hơn trong việc bảo vệ di sản, gìn giữ cảnh quan và môi trường sống xanh, sạch. Đây chính là bước chuyển quan trọng từ “bảo tồn di sản” sang “phát huy giá trị di sản” theo hướng bền vững.

Đổi mới sản phẩm vươn tầm thương hiệu du lịch

Tại làng cổ Hùng Lô, các sản phẩm của làng nghề truyền thống không chỉ là hàng hóa phục vụ thương mại mà còn trở thành một phần cốt lõi trong những trải nghiệm du lịch có chiều sâu. Ông Cao Đăng Duy - Chủ tịch Hội đồng quản trị, Giám đốc HTX Mì gạo Hùng Lô cho biết, hiện hợp tác xã có 255 thành viên tham gia sản xuất, mỗi tháng đưa ra thị trường khoảng 95 tấn mì gạo chất lượng cao, doanh thu năm 2025 đạt 27,5 tỷ đồng và tạo việc làm thường xuyên cho 35 lao động địa phương. Đặc biệt, sản phẩm “Mì gạo sạch sinh ra từ làng Hùng Lô” đã vinh dự được công nhận sản phẩm OCOP 5 sao trong năm 2025. Theo ông Duy, du khách khi đến tham quan làng nghề thường rất hào hứng khi được tận mắt chứng kiến các công đoạn sản xuất thủ công, thậm chí trực tiếp tham gia chế biến và nếm thử sản phẩm tại chỗ. Những trải nghiệm này để lại ấn tượng khó quên trong lòng mỗi du khách phương xa.

Sự thay đổi tích cực trong tư duy khai thác di sản đang thổi luồng sinh khí mới, góp phần gia tăng sức hút cho ngành du lịch Phú Thọ. Tại vùng Đất Tổ, ngày càng xuất hiện nhiều sản phẩm du lịch thông minh, kết hợp hài hòa giữa văn hóa truyền thống, trải nghiệm thực tế, sự tham gia của cộng đồng dân cư và công nghệ hiện đại. Mô hình du lịch học đường đang đưa đông đảo học sinh đến với Khu di tích Đền Hùng, Bảo tàng Hùng Vương, làng cổ Hùng Lô và Miếu Lãi Lèn để tìm hiểu lịch sử hào hùng, đồng thời trải nghiệm văn hóa dân gian. Các sản phẩm du lịch cộng đồng cũng từng bước mở rộng từ những điểm tham quan truyền thống sang không gian làng quê, làng nghề rộng lớn hơn.

Riêng tại khu vực Đền Hùng, ngành Du lịch còn chủ động nghiên cứu phát triển sản phẩm tour đêm ứng dụng công nghệ thực tế tăng cường, qua đó mở ra cách kể chuyện về di sản sinh động và hấp dẫn hơn. Bên cạnh đó, việc kết hợp làng cổ, không gian Hát Xoan, đình làng, nghề làm mì gạo và ẩm thực đặc trưng tại Hùng Lô đang tạo nên chuỗi trải nghiệm giàu chiều sâu văn hóa. Các lớp tập huấn du lịch cộng đồng được tổ chức tại đây cũng xác định rõ những giá trị cốt lõi như Hát Xoan, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, làng nghề truyền thống, ẩm thực phong phú và các sản phẩm OCOP. Đây chính là những nguồn lực chiến lược cần được khai thác để hình thành các chương trình trải nghiệm gắn kết chặt chẽ với văn hóa bản địa và sinh kế bền vững của cộng đồng.

Đây cũng là hướng đi chiến lược để thương hiệu du lịch Đất Tổ vươn xa, vượt ra ngoài khuôn khổ của một mùa lễ hội truyền thống. Nếu trước đây, du khách thường chỉ nghĩ đến Phú Thọ qua hành trình hành hương “về Đền Hùng”, thì mục tiêu hiện nay cần được nâng tầm: đến Đất Tổ để tìm hiểu cội nguồn dân tộc, trải nghiệm văn hóa đa dạng, khám phá các làng nghề thủ công, thưởng thức ẩm thực đặc sắc và giao lưu với cộng đồng thân thiện. Khi đó, Đền Hùng sẽ đóng vai trò là điểm khởi đầu linh thiêng, còn Hát Xoan, Hùng Lô, Miếu Lãi Lèn, các làng nghề truyền thống, sản phẩm OCOP cùng những không gian văn hóa cộng đồng sẽ trở thành những mắt xích gắn kết chặt chẽ, tạo nên một hành trình khám phá thống nhất.

Sau quá trình sáp nhập địa giới hành chính, Phú Thọ còn có thêm những vùng đất giàu tiềm năng về sinh thái, nghỉ dưỡng và văn hóa cộng đồng. Đây là điều kiện thuận lợi để kéo dài thời gian lưu trú của du khách, mở rộng không gian trải nghiệm và hình thành các tuyến du lịch liên vùng hấp dẫn. Tuy nhiên, trong bức tranh phát triển rộng lớn ấy, “Đất Tổ – cội nguồn dân tộc Việt Nam” vẫn cần được xác định là dấu ấn nhận diện độc đáo, riêng có của Phú Thọ. Bởi lẽ, cảnh quan thiên nhiên hay sản phẩm nghỉ dưỡng có thể tìm thấy ở nhiều địa phương khác, nhưng câu chuyện thiêng liêng về các Vua Hùng, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và nghệ thuật Hát Xoan mới là những giá trị cốt lõi tạo nên bản sắc khác biệt của vùng đất này.

Từ di sản trở thành sản phẩm, từ sản phẩm hình thành trải nghiệm và từ trải nghiệm nâng tầm thương hiệu là một hành trình dài, đòi hỏi tầm nhìn và quyết tâm cao. Để đi trọn vẹn hành trình ấy, di sản văn hóa phải được bảo tồn nguyên vẹn, cộng đồng dân cư phải thực sự giữ vai trò chủ thể, doanh nghiệp cần đồng hành và phương thức kể câu chuyện về Đất Tổ phải ngày càng hiện đại, hấp dẫn hơn. Khi mỗi di tích lịch sử gắn với một câu chuyện riêng, mỗi làng quê mang đến một trải nghiệm độc đáo, mỗi nghệ nhân trở thành một sứ giả kể chuyện đầy cảm hứng và mỗi sản phẩm địa phương lưu giữ một phần ký ức của hành trình, hai tiếng “về Đất Tổ” sẽ không còn đơn thuần gắn với chuyến hành hương tâm linh mà thực sự trở thành hành trình khám phá văn hóa đa dạng, giàu cảm xúc.