Vào mùa hè năm 1974, tại thôn Cổ Thành, huyện Phù Câu, tỉnh Hà Nam (Trung Quốc), từ một chiếc chum gốm cũ được chôn sâu dưới lòng đất, các nhà khảo cổ đã phát hiện kho báu chứa nhiều hiện vật quý, góp phần hé lộ những bí ẩn về lịch sử tiền tệ thời Chiến Quốc.

Tháng 7/1974, trong lúc đào móng để sửa lại căn nhà cũ đã xuống cấp nghiêm trọng, ông Tôn Bản Lập bất ngờ nghe tiếng lưỡi xẻng va vào một vật cứng phát ra âm thanh khác thường.

Ban đầu, ông và người hàng xóm cho rằng đó chỉ là một tảng đá lớn. Tuy nhiên, khi lớp đất được gạt sang một bên, ánh kim loại mờ phản chiếu dưới ánh nắng khiến cả 2 không khỏi bất ngờ. Đào sâu thêm, một chiếc chum cổ dần lộ diện.

Sau khi khiêng chiếc chum vào nhà và mở nắp, họ kinh ngạc khi bên trong chứa đầy những thỏi vàng lấp lánh được xếp ngay ngắn. Khối tài sản khổng lồ vượt xa sức tưởng tượng của 2 người nông dân khiến cả 2 chết lặng trong giây lát.

Thông tin về chiếc chum chứa vàng nhanh chóng lan khắp thôn, thu hút đông đảo người dân kéo đến xem. Trước nguy cơ hiện trường mất kiểm soát, ông Tôn Bản Lập nhận thức đây có thể là di vật lịch sử chứ không phải tài sản thông thường. Sau phút băn khoăn, ông quyết định báo cáo sự việc với chính quyền và tự nguyện giao nộp toàn bộ hiện vật cho Nhà nước.

Ngay trong chiều cùng ngày, ông Tôn trình báo chính quyền địa phương. Sau khi tiếp nhận thông tin, lực lượng chức năng nhanh chóng có mặt để thu hồi hiện vật và phong tỏa khu vực nhằm bảo vệ hiện trường.

Qua kiểm tra, cơ quan chức năng phát hiện một số hiện vật đã bị hư hại do người dân nhầm lẫn. Đáng tiếc nhất là những đồng bạc của nước Sở có hình dáng giống chiếc xẻng bị coi là kim loại thông thường, thậm chí bị đem nung chảy hoặc dùng để vá nồi, làm suy giảm đáng kể giá trị lịch sử.

Tiếp quản hiện trường, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật mở rộng và phát hiện dấu tích của một giếng cổ đã bị bỏ hoang gần vị trí chiếc chum. Dựa trên cấu trúc di tích và sự phân bố hiện vật, các chuyên gia nhận định đây nhiều khả năng là kho tài sản do một quan chức hoặc phú thương nước Sở chôn giấu trong thời kỳ chiến loạn.

Kết quả khai quật thu hồi tổng cộng 392 hiện vật bằng vàng cùng nhiều đồng bạc, được xác định là tiền vàng và tiền bạc bố của nước Sở thời Chiến Quốc.

Đáng chú ý, những đồng bạc bố này được xác nhận là loại tiền kim loại sớm nhất từng được phát hiện tại Trung Quốc, qua đó đẩy mốc lịch sử giao dịch tiền tệ của quốc gia này sớm hơn hàng trăm năm so với các ghi chép trước đây.

Các đồng tiền vàng trong kho báu đều được khắc chữ, cho thấy chúng được đúc tại 2 đô thành lớn của nước Sở. Giới chuyên môn cho rằng đây là lượng tiền được phát hành với quy mô lớn trong thời chiến nhằm duy trì hoạt động kinh tế. Sau khi nước Sở sụp đổ, kho tiền bị chôn vùi suốt gần 2.000 năm trước khi được phát hiện hoàn toàn tình cờ.

Trên thị trường đấu giá quốc tế, một đồng tiền vàng thời Chiến Quốc có thể đạt giá hàng chục triệu nhân dân tệ. Tổng giá trị lô hiện vật mà ông Tôn Bản Lập giao nộp được ước tính vượt 3 tỷ nhân dân tệ (khoảng 11.660 tỷ đồng theo tỷ giá hiện nay).

Phát hiện tại huyện Phù Câu được giới khảo cổ đánh giá có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, không chỉ về mặt học thuật mà còn về giá trị văn hóa, lịch sử. Kể từ đó, Phù Câu được mệnh danh là “quê hương của tiền vàng - bạc”, trở thành điểm đến nghiên cứu và tham quan của nhiều học giả trong và ngoài nước.

Hành động tự nguyện giao nộp toàn bộ kho báu của ông Tôn Bản Lập cũng được xem là biểu tượng của tinh thần trách nhiệm công dân và phẩm chất đạo đức đáng trân trọng.