Giữa miền quê Bắc Ninh, núi Dành không chỉ được biết đến bởi vẻ đẹp của một vùng đất giàu truyền thống mà còn bởi một loài cây đã gắn bó với đời sống người dân qua nhiều thế hệ – sâm núi Dành. Từ những mầm cây nhỏ bé vươn lên giữa đất trời, loại dược liệu bản địa ấy đang được những người nông dân hôm nay chăm chút bằng một cách làm mới, bài bản hơn, với mong muốn đưa giá trị của sâm quê hương đi xa hơn.

Trên diện tích khoảng 5 ha, HTX đang từng bước xây dựng vùng nguyên liệu theo hướng ứng dụng kỹ thuật, sản xuất bền vững và gắn trồng trọt với chế biến. Đồng hành cùng các thành viên hợp tác xã, ông Trần Văn Khiển, Chủ tịch Hội đồng quản trị, kiêm Tổng Giám đốc, dành nhiều tâm huyết cho việc phát triển cây sâm và từng bước hình thành chuỗi giá trị từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm.

Với cây sâm, mỗi mùa sinh trưởng đều là một hành trình đòi hỏi sự kiên trì. Đó không phải loại cây có thể trồng rồi chờ ngày thu hoạch. Người trồng phải hiểu đất, hiểu cây, theo dõi thời tiết, nguồn nước và từng thay đổi trong quá trình sinh trưởng để có cách chăm sóc phù hợp.

Theo ông Trần Văn Khiển, muốn cây sâm phát triển tốt, người trồng phải thật sự gắn bó với cây. Sự chăm sóc không thể làm theo cách đại trà mà cần sự quan sát thường xuyên, tỉ mỉ và kinh nghiệm được tích lũy qua từng mùa vụ. Mỗi giai đoạn phát triển của cây đều có những yêu cầu riêng, từ việc cung cấp nước, chăm sóc đất đến phòng ngừa sâu bệnh.

Tại vùng nguyên liệu của HTX, việc ứng dụng kỹ thuật đang từng bước giúp giảm sức lao động thủ công, đồng thời nâng cao hiệu quả chăm sóc. Hệ thống tưới tiêu được hỗ trợ bằng máy móc, giúp chủ động hơn trong việc cung cấp nước cho cây. Hợp tác xã cũng chú trọng tận dụng các phế phẩm sinh học để cải tạo đất, bổ sung dinh dưỡng cho cây theo hướng thân thiện với môi trường.

Trong quá trình chăm sóc, hợp tác xã ưu tiên sử dụng các giải pháp có nguồn gốc thảo mộc để phòng, bảo vệ cây, hạn chế việc sử dụng hóa chất. Đằng sau cách làm ấy là mong muốn xây dựng một vùng sâm không chỉ cho năng suất mà còn hướng tới chất lượng, sự an toàn và tính bền vững.

Từ những luống sâm xanh trên núi Dành, câu chuyện về giá trị của cây sâm cũng đang được mở rộng theo một hướng khác: chế biến sâu và đa dạng hóa sản phẩm.

Thay vì chỉ đưa cây sâm ra thị trường dưới dạng nguyên liệu thô, HTX Đức Hạnh đã phát triển nhiều sản phẩm khác nhau như rượu sâm, mật ong hoa vải ngâm củ sâm, hoa sâm sấy khô, cao sâm, củ sâm sấy khô, trà lá sâm và sâm hòa tan.

Mỗi sản phẩm là một cách để kéo dài hành trình của cây sâm, giúp những giá trị từ củ, hoa đến lá được khai thác hiệu quả hơn. Đó cũng là cách người trồng không chỉ bán một sản vật, mà đang từng bước tạo dựng một thương hiệu gắn với vùng đất nơi cây sâm sinh trưởng.

Trong số các sản phẩm của hợp tác xã, hoa sâm là một trong những sản phẩm có giá trị kinh tế đáng chú ý. Mỗi vụ, vùng nguyên liệu có thể cho khoảng 15 tấn hoa tươi, sau quá trình sấy còn khoảng 1,5 tấn hoa khô. Hoa sâm khô hiện có giá khoảng 700.000-800.000 đồng/kg, trong khi củ sâm có giá khoảng 1,5 triệu đồng/kg.

Những con số ấy không chỉ phản ánh giá trị kinh tế của cây sâm mà còn cho thấy tiềm năng lớn của một sản vật bản địa khi được đầu tư đúng hướng. Từ một cây dược liệu, sâm núi Dành đang từng bước trở thành nguyên liệu cho nhiều dòng sản phẩm, tạo thêm giá trị cho người trồng và mở ra cơ hội phát triển kinh tế nông nghiệp tại địa phương.

Các sản phẩm của hợp tác xã hiện đã được đánh giá đạt OCOP 3 sao. Đây là dấu mốc ghi nhận những nỗ lực trong quá trình chuẩn hóa sản phẩm, nâng cao chất lượng và xây dựng thương hiệu.

Nhưng với những người làm sâm ở núi Dành, một danh hiệu không phải là điểm kết thúc. Đó chỉ là một bước trên hành trình dài hơn. Phía trước vẫn còn nhiều việc phải làm: tiếp tục nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, hoàn thiện quy trình sản xuất, đầu tư cho chế biến, cải tiến mẫu mã, bao bì và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Trong bối cảnh nông nghiệp đang chuyển dần từ tư duy sản xuất sang tư duy kinh tế, câu chuyện của HTX Đức Hạnh cho thấy một hướng đi đáng chú ý. Giá trị của cây trồng không chỉ nằm ở sản lượng thu được trên mỗi hecta, mà còn nằm ở khả năng chế biến, xây dựng thương hiệu và tạo ra những sản phẩm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người tiêu dùng.

Từ củ sâm, hoa sâm đến lá sâm, mỗi bộ phận của cây đều có thể trở thành một sản phẩm nếu được nghiên cứu, chế biến và phát triển phù hợp. Khi những giá trị ấy được kết nối thành một chuỗi từ trồng trọt, chăm sóc, thu hoạch, chế biến đến tiêu thụ, cây sâm sẽ không còn chỉ là một sản vật của núi Dành mà có thể trở thành một phần quan trọng trong câu chuyện phát triển kinh tế của quê hương.

Điều đáng quý hơn cả là hành trình ấy được bắt đầu từ tình yêu với đất và cây. Những người trồng sâm hiểu rằng, muốn giữ được một giống cây quý, trước hết phải giữ được vùng đất đã nuôi dưỡng nó. Muốn đưa sản phẩm đi xa, trước hết phải làm ra sản phẩm có chất lượng và mang trong mình câu chuyện của quê hương.

Bởi vậy, mỗi ngày trên vùng núi Dành, những công việc tưởng như rất đỗi bình thường – chăm cây, tưới nước, cải tạo đất, thu hái hoa, sơ chế sản phẩm – lại đang góp từng viên gạch nhỏ cho một hành trình lớn hơn.

Hành trình xây dựng thương hiệu sâm núi Dành chắc chắn không thể hoàn thành trong ngày một ngày hai. Nhưng từ những vườn sâm xanh tốt, từ những bông hoa được nâng niu thu hái, từ những củ sâm được chế biến thành sản phẩm mang dấu ấn riêng, một câu chuyện mới đang được viết nên.

Đó là câu chuyện về sự trở về với giá trị bản địa bằng tư duy sản xuất hiện đại; về những người nông dân không chỉ giữ cây sâm của cha ông mà còn tìm cách làm cho cây sâm có thêm giá trị trong cuộc sống hôm nay.

Với HTX Đức Hạnh, hành trình phía trước vẫn còn nhiều thử thách. Nhưng bằng sự bền bỉ của người làm nông, sự chủ động trong ứng dụng kỹ thuật, tinh thần đổi mới trong chế biến và khát vọng xây dựng thương hiệu, những người gắn bó với sâm núi Dành đang từng bước biến tiềm năng thành giá trị.

Và có lẽ, điều đẹp nhất của câu chuyện ấy không chỉ nằm ở những con số về diện tích, sản lượng hay giá bán. Điều đẹp nhất là trên vùng đất núi Dành hôm nay, một sản vật quê hương vẫn đang được gìn giữ, chăm sóc và nâng niu để có thể đi xa hơn.

Từ một mầm sâm nhỏ bé bén rễ trên đất quê hương, một khát vọng lớn đang dần nảy mầm – khát vọng sâm núi Dành ngoài việc là sản phẩm đặc trưng của địa phương mà còn góp phần làm giàu cho người dân và trở thành niềm tự hào của quê hương Bắc Ninh.

 ​