Mới đây, tại Khu công nghệ cao Hòa Lạc (Hà Nội), Diễn đàn Đổi mới sáng tạo Việt Nam - Hoa Kỳ với chủ đề phát triển năng lượng tiên tiến phục vụ các ngành công nghệ chiến lược đã được Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia (NIC) phối hợp cùng EXCEL Services Corporation (Mỹ) tổ chức. Sự kiện mở ra một bức tranh toàn cảnh về nhu cầu năng lượng khắt khe của hệ sinh thái công nghệ hiện đại.

Phát biểu tại diễn đàn, ông Võ Xuân Hoài, Phó Giám đốc NIC nhấn mạnh: "Trong bối cảnh các ngành công nghệ chiến lược ngày càng phụ thuộc vào hạ tầng năng lượng quy mô lớn, ổn định và bền vững, việc phát triển các giải pháp năng lượng tiên tiến có ý nghĩa quan trọng đối với năng lực cạnh tranh dài hạn của nền kinh tế".

Bài toán hạ tầng năng lượng để giữ chân doanh nghiệp công nghệ

Ngành công nghiệp AI, bán dẫn và các trung tâm dữ liệu đang đặt ra những tiêu chuẩn chưa từng có đối với hệ thống điện lưới. Chia sẻ tại sự kiện, ông James Voss, Phó Chủ tịch EXCEL Services Corporation, nêu rõ những yêu cầu từ ngành công nghệ thông tin toàn cầu: "Độ tin cậy của nguồn cung điện phải đạt 99,999%, độ ổn định điện áp và tần số phải đạt 100%, thời gian khôi phục tối đa chỉ 30 giây".

Đại diện doanh nghiệp Mỹ cũng khẳng định: "Đây cũng là tiêu chuẩn cần thiết để các khu công nghệ cao tại Hòa Lạc, Đà Nẵng và TP.HCM có thể thu hút và giữ chân các doanh nghiệp công nghệ".

Thực tế, dù sở hữu nhiều lợi thế cạnh tranh, hạ tầng vẫn là điểm nghẽn lớn của Việt Nam. Kể lại cuộc trao đổi với lãnh đạo các tập đoàn AI và công nghệ thông tin lớn, ông James Voss cho hay: "Thông điệp họ đưa ra rất đơn giản. Họ thích lực lượng lao động tại Việt Nam, thích môi trường kinh doanh tại Việt Nam, nhưng hạ tầng năng lượng hiện nay không hấp dẫn". Tuy nhiên, các nhà đầu tư cũng tin tưởng trong vòng 5 năm tới, Việt Nam có thể vươn lên thành điểm đến lớn hơn cho ngành công nghệ cao. "Tôi đã hỏi liệu họ có sẵn sàng cùng tham gia để biến điều đó thành hiện thực hay không, bởi sẽ cần tới hàng tỷ USD đầu tư. Và câu trả lời là có", ông Voss bổ sung.

Điện hạt nhân vi mô và chiến lược đầu tư đi trước đón đầu

Để giải quyết bài toán trên, NIC và EXCEL Services đang tập trung nghiên cứu triển khai các trung tâm sản xuất điện năng có độ tin cậy cực cao tại Hà Nội, Đà Nẵng và TP.HCM. Giải pháp cốt lõi được đề xuất là xây dựng hệ thống điện dựa trên mô hình lưới điện thông minh (smart microgrid), kết hợp với các lò phản ứng hạt nhân quy mô nhỏ và vi mô (SMR) làm nền tảng dài hạn. Trong giai đoạn đầu, hệ thống có thể sử dụng điện khí hoặc diesel làm nguồn nền, đồng thời tích hợp năng lượng tái tạo, pin nhiên liệu và hệ thống lưu trữ tiên tiến (như pin vanadium, bánh đà tích năng).

Đại diện EXCEL Services cho biết chiến lược của họ là xây dựng ba trung tâm phát điện trực tiếp cho doanh nghiệp tại các khu công nghệ cao. "Chúng tôi sẽ luôn xây dựng công suất điện trước khi nhu cầu thực tế xuất hiện tại các khu công nghệ cao", ông James Voss nhấn mạnh nguyên tắc hạ tầng phải đi trước một bước so với tốc độ tăng trưởng của AI và trung tâm dữ liệu.

Ước tính, tổng vốn đầu tư cho hạ tầng năng lượng tại ba khu công nghệ cao có thể lên tới 3 - 4 tỷ USD. Để khởi động, EXCEL đang đề xuất khoản tài trợ 2 triệu USD từ Cơ quan Thương mại và Phát triển Mỹ (USTDA), đồng thời kêu gọi thêm 5 triệu USD từ các doanh nghiệp tại các khu công nghệ cao. Ông Voss đánh giá: "Điều chúng tôi cần lúc này là nguồn lực tài chính để cấu trúc dự án, để một năm nữa có thể sẵn sàng bước vào giai đoạn cấp vốn và triển khai thực tế". Cách tiếp cận vốn cũng rất linh hoạt khi các nhà phát triển có thể đề nghị các tập đoàn lớn như NVIDIA hay Microsoft ký cam kết mua điện trong 30 năm để vay vốn ngân hàng thương mại.

Về phía hệ thống điện lưới quốc gia, mô hình phát điện tại chỗ này mang lại lợi ích kép. Ông Dan Ludwig, Phó Chủ tịch EXCEL Services phân tích: "Nhiệm vụ của chúng tôi không phải là cạnh tranh với EVN hay PVN. Việc phát triển nguồn điện tại chỗ sẽ giảm bớt áp lực tài chính cho EVN, nhất là trong việc đầu tư quy mô lớn vào hệ thống truyền tải và phân phối điện toàn quốc".

Sự quan tâm quốc tế và những bước đi chiến lược cần thiết

Không chỉ Mỹ, Việt Nam hiện đang nhận được sự quan tâm hỗ trợ từ nhiều đối tác lớn trong hành trình hướng tới mục tiêu vận hành nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 vào giai đoạn 2030 - 2035.

Trong thời gian qua, các cường quốc như Pháp, Trung Quốc và Nga liên tục bày tỏ thiện chí hợp tác. Từ đầu năm 2025, Đại sứ Pháp và Tập đoàn EDF đã ngỏ ý tham gia các dự án điện hạt nhân, sẵn sàng chuyển giao công nghệ. Các tập đoàn năng lượng hàng đầu của Trung Quốc như CPECC và PowerChina cũng đã ký kết thỏa thuận hợp tác chiến lược đa lĩnh vực, trong đó có điện hạt nhân. Đặc biệt, Tập đoàn Năng lượng nguyên tử quốc gia Nga (Rosatom) cam kết mạnh mẽ trong việc hỗ trợ Việt Nam nội địa hóa sản phẩm, xây dựng nhà máy với công nghệ hiện đại.

Dù tiềm năng và cơ hội hợp tác là rất lớn, nguyên Đại sứ Việt Nam tại Mỹ Phạm Quang Vinh cho rằng cần có chiến lược tiếp nhận và phát triển thận trọng. Ông chỉ ra sự cạnh tranh công nghệ buộc các quốc gia phải thiết lập được độ tin cậy cao và đảm bảo chuyển giao công nghệ thực chất thông qua đào tạo nhân lực.

Về mặt chính sách với các đối tác Mỹ, các cơ quan cấp chính phủ cần tiếp tục đàm phán tháo gỡ các điều khoản (như D1, D3) liên quan đến hạn chế công nghệ cao. Đồng thời, việc thành lập các liên doanh để triển khai dự án điện hạt nhân là bắt buộc để quá trình chuyển giao công nghệ diễn ra thuận lợi, tạo cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam từng bước tham gia sâu vào chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu.

Như nhận định của ông James Voss: "Điện hạt nhân mô-đun nhỏ không phải giải pháp duy nhất, nhưng là một phần quan trọng trong lời giải cho tương lai hạ tầng năng lượng công nghệ cao". Việc chủ động kiến tạo một nền tảng năng lượng vững chắc ngay từ bây giờ chính là chìa khóa để Việt Nam nắm bắt thành công làn sóng đầu tư lịch sử này.