NSND Nguyễn Khắc Lợi (1932 - 2024) là một trong những cái tên tiêu biểu của điện ảnh Việt Nam. Ông được đào tạo tại Liên Xô, từng tham gia các đoàn làm phim cùng đạo diễn Roman Karmen. Trong thời gian học tập và làm việc ở nước ngoài, ông được tiếp cận với tư duy điện ảnh hiện thực, đề cao tính chân thực và chiều sâu của đời sống.

Trở về nước, ông kiên trì theo đuổi con đường nghệ thuật, thực hiện nhiều tác phẩm đáng chú ý như Cuộc chiến đấu vẫn còn tiếp diễn, Miền đất không cô đơn, Hai người mẹ, Nguyễn Ái Quốc ở Hong Kong… Những bộ phim này không chỉ phản ánh hiện thực xã hội mà còn thể hiện rõ quan điểm sáng tạo nhất quán của ông.

Đối với NSND Nguyễn Khắc Lợi, tác phẩm Tướng về hưu - chuyển thể từ truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp - là dấu ấn nổi bật. Bộ phim khắc họa bi kịch của một vị tướng khi trở về đời sống thường nhật, qua đó phản ánh những biến động giá trị trong giai đoạn chuyển sang kinh tế thị trường. Tác phẩm mang về cho ông giải Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 9 (năm 1990), năm ấy không trao giải Bông sen Vàng.

Tại Liên hoan phim châu Á Đà Nẵng lần thứ IV, diễn ra từ ngày 28/6 - 4/7/2026 tại TP. Đà Nẵng, Tướng về hưu sẽ được trình chiếu trong chương trình “Diện mạo Điện ảnh Việt Nam 40 năm thời kỳ Đổi Mới”. Chương trình quy tụ 17 tác phẩm tiêu biểu, trải dài từ cuối thập niên 1980 đến những năm 2000, mang đến cái nhìn toàn diện về hành trình phát triển của điện ảnh Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới.

Ngoài ra, tác phẩm Nguyễn Ái Quốc ở Hồng Kông của ông và cộng sự cũng giành giải Đặc biệt tại Liên hoan phim Việt Nam lần thứ 14 và giải Đặc biệt tại Giải Cánh diều 2003.

NSND Nguyễn Khắc Lợi còn ghi dấu ấn với các bộ phim tái hiện sinh động cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc, trong đó nổi bật là những thước phim về chiến dịch Điện Biên Phủ.

Ông cũng là đạo diễn của bộ phim Cơn lốc biển, khai thác phong trào đấu tranh của công nhân mỏ trong các cuộc biểu tình chống Pháp năm 1936. Để tái hiện không khí lịch sử chân thực, ê-kíp đã huy động khoảng 6.000 diễn viên quần chúng tham gia.

Bên cạnh các dự án nghệ thuật, NSND Nguyễn Khắc Lợi còn là một trong những giảng viên đầu tiên của Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội. Trong hơn 30 năm giảng dạy, ông đã đào tạo nhiều thế hệ đạo diễn như Nguyễn Quang Quyết, Đặng Thái Huyền, Đào Thanh Hưng, Trịnh Lê Phong, Phạm Nhuệ Giang, Nguyễn Thanh Vân, Lưu Trọng Ninh, Đỗ Thanh Hải…

Trong đó, nổi bật là đạo diễn Đặng Thái Huyền - người đứng sau thành công của bộ phim Mưa đỏ, đạt doanh thu 700 tỷ đồng, cao nhất trong lịch sử điện ảnh Việt Nam. Dù mỗi người theo đuổi một phong cách sáng tạo khác nhau, họ đều mang trong mình nền tảng tư duy nghệ thuật mà ông đã gieo từ những ngày đầu.

Ghi nhận những đóng góp bền bỉ cho nền điện ảnh cách mạng, tại lễ trao giải Cánh diều 2016, ông cùng NSND Trần Phương đã được vinh danh vì những cống hiến quan trọng cho điện ảnh nước nhà.

Năm 2024, ông qua đời sau thời gian dài chống chọi với bệnh tật. Sự ra đi của ông để lại khoảng trống lớn đối với gia đình, các thế hệ học trò và người hâm mộ. Sự nghiệp của NSND Nguyễn Khắc Lợi không chỉ được đo bằng các tác phẩm điện ảnh mà còn bằng những thế hệ học trò tiếp tục đóng góp cho nền điện ảnh nước nhà.